TPITH AΠOΨH Όλα σε σμίκρυνση

Για μια-δυο μέρες θα έχουν την τιμητική τους λέξεις παράξενες, αλλόκοσμες.
«Ηρωισμός», «γενναιότητα», «θυσία». Μαζί με τις Γαλανόλευκες θα υψωθούν στον
αέρα, θα πλαταγίσουν και αρκετοί θα φέρουν στον νου τους εικόνες με άλογα να
καλπάζουν, με γιαταγάνια κατακόκκινα. Από την παλιά εκείνη αναταραχή εκείνο
που μένει πιο έντονα στις συνειδήσεις είναι μια στάμπα από αίμα.

Έως έναν βαθμό αυτό είναι φυσικό. Ό,τι είναι ακραίο χαράζει τα ίχνη του πιο
βαθιά. Μάχες, συγκρούσεις, κατορθώματα και στο τέλος η απελευθέρωση ενός
έθνους. Κατόπιν το θέμα κλείνει και οι ήρωες παίρνουν τη θέση τους στα
εγχειρίδια και τις ζωγραφιές που τους αναπαριστούν με ανεξίτηλα χρώματα.

Έτσι συμβαίνει με όλες τις εξάρσεις. Πρόσωπα και πράξεις ασυνήθιστες και
εξαιρετικές περιγράφονται, υπογραμμίζονται και έπειτα μπαίνουν στον φάκελο με
την επιγραφή: «ορόσημα». Εννοείται ορόσημα δεν μπορεί να έχουμε κάθε τόσο. Μια
φορά στα πενήντα, στα εκατό χρόνια. Ελεύθερη είναι λοιπόν η καθημερινότητα να
χωριστεί αθόρυβα και χωρίς δισταγμούς από την Ιστορία. Στη ζωή τής κάθε μέρας
ανήκουν τα επεισόδια, οι έγνοιες, η τακτική εναλλαγή ταλαιπωρίας και
ανακούφισης. Στη ζωή της Ιστορίας αφθονούν οι εντάσεις και οι συγκινήσεις που
ποτέ δεν προβλέπονται.

Ταξινομημένα μ’ αυτόν τον τρόπο τα πράγματα και τα αισθήματα μέσα στα σχολικά
βιβλία, την πολιτική σκέψη, την κοινή πρακτική, σπρώχνουν, χρόνια τώρα,
οποιαδήποτε έννοια «μεγαλείου» ή μεγαλόπνοης προοπτικής στο περιθώριο μιας
σχεδόν γελοίας ρητορικής. Το να διανοηθεί κάποιος (πολιτικός ηγέτης,
καλλιτέχνης, επιστήμονας) να υπερβεί το όριο που φαίνεται να του «ταιριάζει»
μοιάζει κατ’ αρχήν υπερβολικό έως προκλητικό. Σ’ αυτήν τη χώρα έχει
εξασφαλιστεί τόσο δύσκολα το μέτριο. Με αγώνες και θυσίες επιτεύχθηκε ο μέσος
όρος, η στοιχειώδης αλληλοανοχή, η ελεγχόμενη αλληλοεξαπάτηση. Γιατί λοιπόν
ορισμένοι να θέλουν να αναστατώσουν τα ισχύοντα;

H τιμωρία θα είναι γι’ αυτούς αναπόφευκτη. Θα έλθει με τη μορφή, πρώτα απ’ όλα
της ειρωνείας, της χλεύης μέσα στην οποίαν ο τολμητίας εμφανίζεται σαν
καρικατούρα, σαν κάποιος που μεγαλοπιάνεται χωρίς λόγο και χωρίς να το παίρνει
είδηση πως οι άλλοι τον βλέπουν σαν μικρομέγαλο.

Πράγματι, κύριος εχθρός της προσπάθειας για δημιουργία σε ανώτερο επίπεδο
είναι το ψαλίδι που κρατάει ο σαρκασμός. Αναμφίβολα το εργαλείο αυτό
χρησιμεύει σε πολλές περιπτώσεις. Χάρη στην προληπτική σάτιρα έχουν, ευτυχώς,
κοπεί τα φτερά μερικών φαντασιόπληκτων. Ηγετίσκοι με ολοκληρωτικές ορέξεις,
καλλιτέχνες με φουσκωμένα τα μυαλά, λόγιοι με φιλοδοξίες προφήτη, υπέστησαν
κατά καιρούς τη δοκιμασία αυτή και για καλή μας τύχη, κατέβηκαν άρον άρον από
τη δημόσια σκηνή!

Από την άλλη πλευρά όμως πόσες αναστολές, ματαιώσεις και προκαταλήψεις. Μαζί
με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά και εδώ χλωρό είναι να μπορεί μια κοινωνία
να λέει ναι στις δυνατότητές της. Ηρωισμός επομένως στις μέρες μας είναι η
απεξάρτηση από την περιπαικτική και περικοπτική μας παράδοση. Είναι να
παίρνουν οι ηγέτες και οι δημιουργοί αρκετά σοβαρά τον εαυτό τους σε πείσμα
των καχύποπτων άλλων που επιμένουν πως κανέναν δεν πρέπει να τον παραπαίρνουμε
στα σοβαρά!

Δεν είναι καθόλου λίγο αυτό και απαιτεί σθένος. Την ελληνική Ιστορία τη
διαπερνά μια γραμμή αίματος. Δεν χρειάζονται οι επέτειοι για να το θυμόμαστε
αυτό. Παράλληλα όμως υπάρχει και μια άλλη γραμμή. Δίπλα στα σημάδια από σφαγές
και σφαίρες διακρίνονται τα σημάδια των νεύρων, της σκέψης που υπομένει και
ελίσσεται για χάρη ενός σκοπού που αξίζει τον κόπο. Είναι η οδυσσεϊκή «μήτις»,
η επιδεξιότητα απέναντι στις δυσκολίες, αναμεμειγμένη με κολοκοτρωναίικη
πανουργία και διορατικότητα. Αυτή και μόνο επιτρέπει να αντέχει κάποιος τη
συκοφάντηση, την υπονόμευση, τον φθόνο μεταμφιεσμένο σε αριστοφανική κριτική.

Έχει άραγε μείνει κάτι απ’ αυτό; Κάθε γενιά δεν μπορεί παρά να θέτει το ζήτημα
μπροστά της. Δεν ξέρουμε ακόμη πώς θα το αντιμετωπίσουν οι νέοι. Γνωρίζουμε
όμως πως αν η αμφιβολία καταλήγει να γίνει συνήθεια σ’ ένα έθνος, μοιραία η
δράση αναβάλλεται επ’ αόριστον. Το να συζητάμε αδιάκοπα για το αν η Ελλάδα
είναι πλήρως ευρωπαϊκή ή όχι, για το αν είμαστε ξενόφοβοι ή όχι και άλλα
παρόμοια, τείνει να οδηγήσει τη σκέψη προς την παραζάλη ενός κυκλικού χορού.
Εικασίες, αναθεωρήσεις, προτάσεις σ’ ένα δερβίσικο στριφογύρισμα. Την ώρα που
όλα γύρω (το Κοσσυφοπέδιο, το Κυπριακό, οι Ολυμπιακοί Αγώνες) καλούν σε
αποφάσεις. Δεν είναι εύκολο βέβαια να δοθούν απαντήσεις στα ερωτήματα. Μερικές
φορές όμως τις αμφιβολίες δεν τις λύνει παρά η ίδια η δράση.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών.