Oι Έλληνες γράφουν, γράφουν (αλλά ποιος διαβάζει…)

Οι Έλληνες γράφουν πυρετωδώς. Μόνο στους 5-6 μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους
φθάνουν ετησίως περίπου 5.000 – συνήθως ογκώδη – χειρόγραφα, στη συντριπτική
τους πλειονότητα μυθιστορήματα που ψάχνουν την επιτυχία. Από τον τεράστιο αυτό
όγκο δεν προορίζεται να εκδοθεί παρά ένα ποσοστό γύρω στο 3%. Ωστόσο, πρέπει
να διαβαστούν. Και επειδή κανένας υπεύθυνος λογοτεχνίας δεν μπορεί μόνος του
να ανταποκριθεί, συστήνονται επιτροπέςπου δίνουν τη γνώμη τους στους εκδότες.

«Λαμβάνουμε καθημερινά 6-10 χειρόγραφα», λέει στα «NEA» ο εκδότης Θανάσης
Καστανιώτης. «Το 2002 λάβαμε περίπου 1.800 χειρόγραφα κάθε είδους και το 2003
ακόμη περισσότερα. Από αυτά, το 70% είναι μυθιστορήματα», αναφέρει.

«Μέχρι πριν από 15 χρόνια τα περισσότερα χειρόγραφα ήταν ποίηση», υποστηρίζει
ο ποιητής Γιάννης Κοντός, ο οποίος εργάζεται επί 26 χρόνια στον Κέδρο και
είναι υπεύθυνος ελληνικής λογοτεχνίας. «Σήμερα, από ένα σύνολο περίπου 800
χειρογράφων που λαμβάνουμε κάθε χρόνο, τα 500 έως 600 είναι λογοτεχνία, στη
συντριπτική πλειονότητά τους μυθιστορήματα», εξηγεί.

«Στις εκδόσεις Πατάκη», λέει η εκδότις Άννα Πατάκη, «φθάνουν τον χρόνο περίπου
400 ελληνικά χειρόγραφα έργων λογοτεχνικών για ενηλίκους (δεν περιλαμβάνονται
τα παιδικά βιβλία, πολύ μεγάλη κατηγορία χειρογράφων για τις εκδόσεις μας,
ούτε τα νέα έργα συγγραφέων με τους οποίους έχουμε ήδη συνεργασία). Από αυτά
τα περισσότερα είναι μυθιστορήματα, τα διηγήματα είναι περίπου το 5%».

Ο εκδοτικός οίκος Λιβάνη μιλάει για 1.000 χειρόγραφα ετησίως, από τα οποία το
60% αφορά λογοτεχνία και ποίηση. Ενώ στα Ελληνικά Γράμματα κατατίθενται περί
τα 350 χειρόγραφα ετησίως (χωρίς να υπολογιστούν οι ήδη καθιερωμένοι
συγγραφείς), από τα οποία λογοτεχνία (κυρίως μυθιστόρημα) είναι πάνω από τα
μισά.

«Υπάρχει αυξητική τάση παραλαβής χειρογράφων όπως και τάση εμφάνισης
ολοένα και περισσότερων νέων συγγραφέων», εξηγεί ο Θανάσης Καστανιώτης. «Το
ενδιαφέρον για το μυθιστόρημα είναι διαχρονικό και αυτό φαίνεται από τη
διαφορά του από τις άλλες κατηγορίες». H Άννα Πατάκη υπερθεματίζει,
επισημαίνοντας ότι ο οίκος παραλαμβάνει σχεδόν τα διπλάσια χειρόγραφα
λογοτεχνίας από αυτά που έφθαναν στις Εκδόσεις Πατάκη πριν από πέντε χρόνια.
Στις μη λογοτεχνικές κατηγορίες, δε, ο ρυθμός έχει τριπλασιαστεί. «Σχεδόν
πάντα παραλαμβάναμε περισσότερα μυθιστορήματα από ό,τι διηγήματα, οπότε δεν
μπορώ να μιλήσω για νέα μεγαλύτερη στροφή στο μυθιστόρημα κάποια στιγμή στην
προηγούμενη πενταετία, αν και ο αριθμός των συλλογών διηγημάτων έχει ελαττωθεί
τα τελευταία χρόνια», επισημαίνει η Άννα Πατάκη.

Από τα χειρόγραφα που φθάνουν στους εκδοτικούς οίκους, λίγα βρίσκουν τον δρόμο
του τυπογραφείου. Από 2%-5% εκτιμά το ποσοστό η Άννα Πατάκη, από 3%-5% ο
εκδοτικός οίκος Λιβάνη, από 2,5%-4% τα Ελληνικά Γράμματα, από 1%-2% ο Κέδρος.
Πάντως, με αυτήν τη διαδικασία έχουν αναδειχθεί αρκετά νέα ονόματα. Στον
Καστανιώτη ο Σέργιος Γκάκας, ο Σπύρος Καρυδάκης, ο Παντελής Κοντογιάννης, η
Μπέσσυ Λιβανού, πρόσφατα η Ιωάννα Μπουραζοπούλου με το «Μπουντουάρ του Ναδίρ»
που πάει καλά, αλλά και παλαιότερα η Αμάντα Μιχαλοπούλου και ο Λένος
Χρηστίδης. Στον Κέδρο η Τατιάνα Αβέρωφ, ο Τηλέμαχος Κώτσιας, ο Μιχάλης
Μιχαηλίδης, ο Τηλέμαχος Μαράτος. Στον Πατάκη η Μάιρα Παπαθανασοπούλου, η Μαρία
Σκιαδαρέση, ο Θανάσης Τριαρίδης. Στα Ελληνικά Γράμματα η Ιφιγένεια Θεοδώρου
(Το «Μελέκ θα πει άγγελος» έφθασε στη σορτ λιστ των Κρατικών Βραβείων), ο
Δημοσθένης Καμπούρης, ο Σωτήρης Σαμπάνης.

«Λαμβάνουμε καθημερινά 6-10 χειρόγραφα», λέει ο εκδότης Θανάσης Καστανιώτης. H Άννα Πατάκη επισημαίνει ότι σήμερα παραλαμβάνουν σχεδόν τα διπλάσια χειρόγραφα λογοτεχνίας από αυτά που έφθαναν πριν από πέντε χρόνια

Ως προς τη διαδικασία της επιλογής, τα πράγματα έχουν διαφοροποιηθεί
από άλλες εποχές, εν μέρει τουλάχιστον. «Την εποχή που είχε τον Κέδρο η
Καλιανέση, τα μεγέθη ήταν ακόμη μικρά και οι προδιαγραφές πολύ αυστηρές», λέει
ο Γιάννης Κοντός στον οποίο σήμερα φθάνουν, κατ’ αρχήν, τα χειρόγραφα. «Τότε
διάβαζαν κείμενα – αλλά και έφερναν κόσμο – ο Τσίρκας, ο Κοτζιάς, ο
Σινόπουλος. Σήμερα δεν είναι δυνατόν να γίνεται έτσι, γιατί τα χειρόγραφα
είναι πολλά και τα βιβλία που εκδίδονται επίσης πολύ περισσότερα. Έχουμε άλλη
επιτροπή που διαβάζει ελληνική λογοτεχνία, άλλη για το παιδικό, άλλη για το
ξένο βιβλίο. Φυσικά, την τελευταία λέξη έχουν οι ιδιοκτήτες του οίκου». Και ο
Θανάσης Καστανιώτης μιλάει για «ομάδα συνεργατών με την απαραίτητη
επιστημονική και λογοτεχνική κατάρτιση, καθώς και εμπειρία», ενώ τονίζει ότι
διαβάζονται όλα τα κείμενα και δίνεται γραπτή εισήγηση στον ίδιο. Τα Ελληνικά
Γράμματα προτιμούν να συνεργάζονται με αναγνώστες που δεν είναι οι ίδιοι
λογοτέχνες γιατί θεωρούν ότι οι λογοτέχνες σε αυτόν τον ρόλο δεν εξασφαλίζουν
την απαιτούμενη αντικειμενική κρίση. H Άννα Πατάκη λέει ότι στον τομέα της
λογοτεχνίας ο οίκος εμπιστεύεται αναγνώστες με τους οποίους διατηρεί μόνιμη
και σταθερή συνεργασία, κάποια δε χειρόγραφα που προβληματίζουν δίνονται και
για δεύτερη ανάγνωση. «Επίσης έναν αριθμό, σχεδόν όλα όσα έχουν μια πρώτη
θετική κρίση, αλλά και κάποια άλλα, τα διαβάζω κι εγώ, καθώς είμαι υπεύθυνη
για τη λογοτεχνία».

«Το βιβλίο αντικατέστησε τον “Θησαυρό”»

Γιάννης Κοντός: «Από ένα σύνολο περίπου 800 χειρογράφων που λαμβάνουμε κάθε χρόνο, τα 500 έως 600 είναι λογοτεχνία, στη συντριπτική πλειονότητά τους μυθιστορήματα»

Τι είναι όμως όλα αυτά τα χειρόγραφα; «Συνήθως πρόκειται για ογκώδεις
αισθηματικές ιστορίες, για ιστορίες χωρισμού, απιστίας, καμιά φορά και για
πορνογραφήματα», εξηγεί στα «NEA» η υπεύθυνη λογοτεχνίας στα Ελληνικά
Γράμματα, Χριστίνα Γιατζόγλου. «Ροζ χειρόγραφα που απορρίψαμε, τα είδαμε συχνά
να εκδίδονται αλλού. Πριν από μερικά χρόνια και λόγω του ανοίγματος της
τηλεοπτικής αγοράς, πολλά από τα κείμενα ήταν σεναριογραφημένα με την κρυφή
ελπίδα να γίνουν σίριαλ. Και σήμερα συμβαίνει αυτό, αλλά σε μικρότερο βαθμό,
καθώς η συνταγή σπάνια πιάνει», συμπληρώνει.

«H εποχή είναι τέτοια που σπρώχνει πολλούς να αφηγηθούν είτε την ιστορία της
ζωής τους είτε αυτά που βλέπουν στην τηλεόραση», λέει ο Γιάννης Κοντός.
«Σήμερα όλα μπορεί να εκδοθούν, καθώς τα ταμπού έχουν εκλείψει. Και σ’ εμάς
έρχονται, σε ποσοστό 50%, μυθιστορήματα με ερωτικό, πιασάρικο θέμα. Εντούτοις
το αναγνωστικό κοινό έχει τοποθετήσει τον κάθε εκδοτικό οίκο στο μυαλό του με
συγκεκριμένο τρόπο. Κάναμε και εμείς ένα πείραμα εκδίδοντας μία φορά ένα
βιβλίο εύκολο, αυτό που λένε “γυναικείο”. Δεν πούλησε τίποτα. Ενώ σε άλλο οίκο
η ίδια συγγραφέας είχε σημαντική επιτυχία».

Ο Γιάννης Κοντός δεν βλέπει αναγκαστικά ως κακές τις σύγχρονες τάσεις.
«Πρόκειται για ένα κοινό που άλλοτε διάβαζε λαϊκά περιοδικά. Τον “Θησαυρό” και
το “Ρομάντσο”. Το κοινό αυτό το καλύπτουν πλέον οι εκδόσεις. Σήμερα διαβάζουν
είκοσι φορές περισσότεροι από όσους διάβαζαν προ 30ετίας. Καλό είναι να
διαβάζει ο κόσμος, ακόμη και αν διαβάζει εύκολα αναγνώσματα. Στην
πραγματικότητα όμως, δεν διαβάζουν μόνο εύκολα πράγματα. Τα τελευταία 10-15
χρόνια έγιναν μπαμπάδες χιλιάδες πτυχιούχοι που διαβάζουν καλά βιβλία».

H Χριστίνα Γιατζόγλου λέει ότι η πλειονότητα των εκκολαπτόμενων συγγραφέων
ανήκει στις ηλικίες 40-50. Ο Γιάννης Κοντός επισημαίνει ότι συχνά πρόκειται
για ανθρώπους με υπαλληλική ιδιότητα, νοικοκυρές, ενώ πολλοί είναι
συνταξιούχοι (έμποροι, αξιωματικοί, αστυνομικοί, καθηγητές κ.λπ.). «Το βιβλίο
αυτό είναι είτε ερωτικό είτε περιέχει τα απομνημονεύματα της ζωής τους, τα
οποία όμως, επειδή δεν πρόκειται για λογοτέχνες, ενδιαφέρουν ελάχιστα. Με τη
Μεταπολίτευση οι παλιοί αντάρτες έγραφαν την ιστορία του EAM-ΕΛΑΣ, του
Εμφυλίου και της Μέσης Ανατολής σε χιλιάδες παραλλαγές. Αναλόγως εποχής
παράγεται και το προϊόν». Επισημαίνει δε ότι σπάνια κάποιος ρωτάει, ύστερα από
μία απόρριψη, πού υστερεί το βιβλίο, κάποιοι πάντως επανέρχονται με άλλα
βιβλία ή διορθώνουν το ίδιο και το φέρνουν ξανά.

Ο Γιάννης Κοντός αναφέρει ότι μια διαφορά σε σχέση με το παρελθόν είναι ότι
«ένα 35% των χειρογράφων – σε μεγάλο ποσοστό γραμμένων από γυναίκες –
προέρχεται πλέον από την περιφέρεια».

«Το βλέπουν σαν… ριάλιτι»

Ένας νέος εκδοτικός οίκος που στηρίχθηκε αυτά τα πέντε πρώτα χρόνια της
λειτουργίας του, σχεδόν αποκλειστικά, στα ανώνυμα χειρόγραφα, είναι η Εμπειρία
Εκδοτική. Γι’ αυτό και στην περίπτωσή της το ποσοστό δημοσίευσης των
χειρογράφων είναι σημαντικά μεγαλύτερο. «Παραλαμβάνουμε 200 έως 250 χειρόγραφα
ετησίως», λέει στα «NEA» ο εκδότης Γιώργος Κανελλόπουλος. «Από αυτά εκδίδονται
ετησίως 15 – 20, κυρίως μυθιστορήματα. Τα υποψήφια βιβλία που λαμβάνουμε τα
διαβάζει ομάδα αναγνωστών, κυρίως φιλόλογοι νεαρής ηλικίας». Πολλά νέα ονόματα
της «Εμπειρίας» έκαναν επιτυχία. Πάνω από 10.000 αντίτυπα πούλησαν με βιβλία
τους οι Όμηρος Αβραμίδης («Ο δρόμος του φεγγαριού»), Κάτια Κισσονέργη («Οι
ματιές που της έλειψαν»), Αγγελική Συρρή-Στεφανίδου («Της στεριάς τα κύματα»),
Ζοέλ Λοπινό-Μαστραντώνη («Το χάδι του ανέμου»), Δημήτρης Τσιάκας («Οι ναυαγοί
των ονείρων»), Θανάσης Χατζής («Όσοι δεν αγαπούν δεν απατούν»), Μαρία Χανιώτου
(«Κι έλεγες πως μ’ αγαπάς»), Νάσος Χριστογιαννόπουλος («Ο ήλιος μπήκε από τη
χαραμάδα»), Γρηγόρης Πετρινιώτης («Τούρκος χριστιανός και ορθόδοξος») και η
Νίκη Τάντση με τις «7 θανάσιμες πεθερές» που έγινε και σίριαλ.

Όπως φαίνεται και από τους τίτλους, τα μυθιστορήματα αυτά τονίζουν το
ρομαντικό ή το ερωτικό στοιχείο. «Τα περισσότερα υποψήφια είναι ιστορίες
αγάπης και κάποια προσπαθούν να εμφανιστούν ως ιστορικά μυθιστορήματα»,
αναφέρει ο Γιώργος Κανελλόπουλος. «Δυστυχώς, στο ξεκαθάρισμα οι πέτρες είναι
περισσότερες από τις φακές, γιατί το υπερεγώ, των Ελλήνων ειδικά, είναι
ανεπτυγμένο. Κάποιοι επίδοξοι συγγραφείς βλέπουν το πράγμα σαν ριάλιτι και
θέλουν κι αυτοί να ξεφύγουν από την ανωνυμία, λες και ο επόμενος Χίτλερ θα
σκοτώσει όλους τους… ανώνυμους»! Ο οίκος επιθυμεί να προσελκύσει και ήδη
καταξιωμένους συγγραφείς, εντούτοις «στέκεται με σεβασμό απέναντι σε όλα τα
χειρόγραφα, γιατί γνωρίζει πως σ’ αυτό το υλικό υπάρχουν μικρά
αριστουργήματα». Και καταλήγει: «Αναζητούμε τις κρυμμένες βιταμίνες που πρέπει
να έχει ένα βιβλίο». Δηλαδή «να ανοίγει όσο μπορεί νέα πεδία σκέψης, ακόμα και
σε πράγματα καθημερινά».

Ο «Ιούδας» και οι άλλοι

H διαδικασία επιλογής χειρογράφωνέχει τις «ατυχείς» της πλευρές. Πριν από
μερικά χρόνια, η Ντόρις Λέσινγκ έστειλε χειρόγραφό της σε μεγάλο εκδοτικό οίκο
της Αγγλίας, με άλλο όνομα, και απορρίφθηκε. Και καλά τα κείμενα που αποτελούν
λογοτεχνία μεγάλου κύρους. Κάποιος θα διακρίνει την ποιότητά τους. Εκεί όμως
που πρέπει να αποφασιστεί η πιθανή εμπορικότητα ενός ανώνυμου συγγραφέα που
δεν διεκδικεί υψηλές λογοτεχνικές δάφνες, οι γκάφες είναι συχνές. Στην Ελλάδα
πιο γνωστή περίπτωση είναι της Μάιρας Παπαθανασοπούλου, της οποίας το «Ο
Ιούδας φιλούσε υπέροχα» είχε απορριφθεί – και όχι μόνο από έναν εκδοτικό οίκο.
Οι Εκδόσεις Πατάκη που πήραν το ρίσκο ανταμείφθηκαν. Το βιβλίο έχει ξεπεράσει
τα 300.000 αντίτυπα! Και όχι μόνον αυτό. Δημιούργησε και σχολή, καθώς στους
εκδοτικούς οίκους φθάνουν συχνά χειρόγραφα με ανάλογο ύφος και περιεχόμενο.
Πάντως τα Ελληνικά Γράμματα απέρριψαν μάλιστα βιβλίο που έφερε τον τίτλο «Και
η Μαγδαληνή φιλούσε υπέροχα»!