Tο άγχος της επόμενης μέρας

Ο Αλέν ντε Μποτόν είναι ένας δοκιμιογράφος της νέας εποχής. Το τελευταίο
του βιβλίο έχει τίτλο «Άγχος υπόστασης» – αγγλιστί «Status anxiety». Στις
σύγχρονες κοινωνίες, εξηγεί ο ντε Μποτόν, η κυρίαρχη αξία είναι η επιτυχία.
Καθένας αγωνίζεται να αποκτήσει το «στάτους του επιτυχημένου». Δεν υπάρχει
τίποτε που να προκαλεί μεγαλύτερο προσωπικό άγχος από την αποτυχία, η οποία
εκλαμβάνεται ως ατομική και κοινωνική απαξίωση.

Προβληματισμένος για το μέλλον ο Γιώργος Παπανδρέου, που στη φωτογραφία έχει δίπλα του τον Απόστολο Κακλαμάνη και τον Θεόδωρο Πάγκαλο. Οι πρώτες κινήσεις και επιλογές προσώπων, πάντως, υποδεικνύουν πρόθεση να ελεγχθεί το κόμμα

Ο Γιώργος Παπανδρέου είναι ένας πολιτικός της νέας εποχής. Από το γυμναστήριο
ώς την εξοικείωσή του με το Διαδίκτυο και από την υψηλή δημοτικότητα ώς τη
ραγδαία αναρρίχηση στην ηγεσία, ο αρχηγός του ΠΑΣΟΚ είχε σαφώς το «στάτους του
επιτυχημένου» στην πολιτική. Ώς την 7η Μαρτίου. H εκλογική ήττα χάλασε το
προφίλ νικητή του Παπανδρέου. H αποτυχία φαίνεται να έχει επηρεάσει σαφώς την
ψυχολογία του. Άραγε, δημιουργεί η αντιπολίτευση «άγχος υπόστασης» στον
Γιώργο;

Από το… ζεστό στο κρύο. Όλα αυτά ήταν λιγότερο ή περισσότερο εμφανή
στην πρώτη μετεκλογική Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ. Πριν από ένα μήνα, στο
έκτακτο συνέδριο που έγινε στο ολοκαίνουργιο Κέντρο άρσης βαρών στη Νίκαια,
χιλιάδες στελέχη είχαν χειροκροτήσει κατ’ επανάληψη έναν λαμπερό Παπανδρέου.
Στη μίζερη αίθουσα της Γερουσίας, στον πρώτο όροφο της Βουλής, η εικόνα είχε
σμικρυνθεί σε 117 βουλευτές, που κράτησαν το χειροκρότημα για το τέλος. Ο
Παπανδρέου έκανε πολιτική ανάλυση του αποτελέσματος και προσδιόρισε το μέλλον,
ωστόσο το χαμόγελο είχε μάλλον χαθεί.

Για έναν νέο αρχηγό που επελέγη από το κόμμα επειδή είχε φωτοστέφανο νικητή, η
ψυχολογική διαχείριση μιας μεγάλης εκλογικής ήττας δεν είναι εύκολη υπόθεση.
Πρόσωπο κοντά στον Κώστα Καραμανλή επισημαίνει πως ο νυν Πρωθυπουργός
«χρειάστηκε έξι μήνες για να συνέλθει από την ήττα του 2000 και να ξαναγίνει ο
εαυτός του». Από μια πλευρά, ο Καραμανλής ήταν τυχερός. Έχασε με 70.000 ψήφους
και όχι με τεσσερισήμισι μονάδες. H ανάπαυλα του καλοκαιριού ήρθε σχετικά
γρήγορα και ο αρχηγός της N.Δ. μπόρεσε να ανασυγκροτηθεί και να ετοιμάσει
αλλαγές για το φθινόπωρο, όταν ξεκινάει παραδοσιακά η νέα πολιτική περίοδος.
Κορυφαία κίνηση τότε – που προκάλεσε αίσθηση – ήταν η αντικατάσταση του Άρη
Σπηλιωτόπουλου από τον Θόδωρο Ρουσόπουλο. Το μήνυμα ήταν σαφές: αλλαγή
σελίδας.

Ο Παπανδρέου δεν έχει τέτοια πολυτέλεια. Σε δύο μήνες το ΠΑΣΟΚ έχει να περάσει
μέσα από τις Συμπληγάδες των ευρωεκλογών. Με την τροπή που έχουν πάρει οι
πολιτικές εξελίξεις και με το δεδομένο ότι πρόκειται για κάλπες χαλαρής
συσπείρωσης που ευνοούν τα μικρότερα κόμματα, το ΠΑΣΟΚ απειλείται με νέο σοκ.
Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, ο κίνδυνος έχει γίνει αντιληπτός στο περιβάλλον
του νέου αρχηγού. Είναι μια προοπτική που φαίνεται μάλιστα να προκαλεί μια
ιδιότυπη αρχηγική ανασφάλεια.

«Σύστημα» προστασίας. Ο Παπανδρέου δεν διαθέτει μια ισχυρή και
συγκροτημένη ομάδα στη Βουλή και στο κόμμα. Παραδείγματος χάριν, δεν
περιβάλλεται από «βαρόνους» και «λοχαγούς», όπως συνέβη με τον Καραμανλή που
είχε ένα πολύ ισχυρό σύστημα εσωκομματικής προστασίας τα οκτώ χρόνια που
πέρασε στην αντιπολίτευση.

Αυτό οφείλεται σε ένα βαθμό και στη ρευστότητα που χαρακτηρίζει το περιβάλλον
Παπανδρέου. Ούτε τους παλιούς συνεργάτες του πατέρα του επανέφερε, τουλάχιστον
κατά τρόπο δημόσιο που να δώσει ένα μήνυμα. Ούτε το σύστημα Σημίτη στο κόμμα –
που εκφραζόταν από την τοποθέτηση Χρυσοχοΐδη στη θέση του γραμματέα –
υιοθέτησε. Κοντά στον «πλανήτη Γιώργο» βρέθηκαν σε ορισμένες φάσεις ο Αλέκος
Παπαδόπουλος ή ο Κώστας Λαλιώτης, πρόκειται όμως για ισχυρές πολιτικές
προσωπικότητες με δική τους τροχιά.

«Τραυματίες». Απαξιωμένη και τραυματισμένη από τις εκλογές εξέρχεται
και η στενή ομάδα συνεργατών του Παπανδρέου. Ο νέος αρχηγός του ΠΑΣΟΚ προσήλθε
στη Βουλή χωρίς να περιβάλλεται από τη συνήθη κουστωδία προσώπων.

H ρευστότητα δεν αφορά, πάντως, μόνο τα πρόσωπα, αλλά και τις ιδέες. Θα
αλλάξει δομή και όργανα το ΠΑΣΟΚ; Τούτο θα αποσαφηνιστεί προσεχώς. Το βέβαιον
είναι ότι ένα κόμμα που κυβέρνησε επί ένδεκα συνεχόμενα χρόνια εισέρχεται σε
φάση βαθιάς εσωστρέφειας. H αλήθεια είναι πως η αντιπολίτευση προσφέρει πολύ
λιγότερες καρέκλες από την κυβέρνηση, γεγονός που δικαιολογεί την ψυχολογική
ένταση με την οποία διεκδικούνται οι θέσεις στο κόμμα ή το ΙΣΤΑΜΕ.

H Κοινοβουλευτική Ομάδα. «Άγνωστος X» είναι και η πολύ μικρότερη
Κοινοβουλευτική Ομάδα που παραλαμβάνει ο Παπανδρέου. Δεν απουσιάζουν μόνο
πρόσωπα, αλλά και ομάδες όπως η «κλαδική των υφυπουργών», που στήριξε τον
Σημίτη, αλλά κατεσφάγη πολιτικά την αποφράδα 7η Μαρτίου. H νέα Κοινοβουλευτική
Ομάδα έχει πολλούς στρατηγούς, αλλά λίγους στρατιώτες. Έχει επίσης αρκετούς
καινούργιους που προσγειώθηκαν στη Βουλή, ενώ δεν ήταν προηγουμένως πολιτικά
στελέχη – άρα αποτελούν «άγνωστες ποσότητες».

Τα πρόσωπα και όχι οι πολιτικές σημάδεψαν τις εξελίξεις του ΠΑΣΟΚ στη νέα
εποχή. Ωστόσο, η προσδοκία ότι η αλλαγή ηγεσίας θα εξασφάλιζε την παραμονή
στην εξουσία διαψεύστηκε. Όσοι επέζησαν πολιτικά μένουν ενώπιοι ενωπίω με τον
Γιώργο Παπανδρέου. H αλήθεια είναι πως η προσωπικότητα – και κυρίως η
ψυχολογική αντοχή – του νέου αρχηγού θα παίξει καθοριστικό ρόλο. Ίσως ισχύει
εδώ αυτό που λέει κάθε τόσο στο «στριπ» Σνούπι, του Τσαρλς Σουλτς, η Λούσι
στον κυκλοθυμικό και ευαίσθητο Τσάρλι Μπράουν: «Ξεπέρασέ το!».

Ανασφάλεια και έλλειψη θεσμικής πειθαρχίας

Όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, οι άνθρωποι του Παπανδρέου – ο οποίος διεκδίκησε
την ηγεσία χωρίς αντίπαλο και έλαβε παραπάνω από 1 εκατ. ψήφους – δεν
υποτιμούν το φαινόμενο αμφισβήτησής του. Τούτο δεν προκύπτει μόνο από τη
διαρκή αγωνία σε πρόσωπα κοντά του «για το τι θα κάνει ο Πάγκαλος», αλλά και
από έναν προβληματισμό για επίσπευση του συνεδρίου του ΠΑΣΟΚ. Αντί να γίνει το
φθινόπωρο, θα μπορούσε να προγραμματισθεί για την άνοιξη – δηλαδή να
πραγματοποιηθεί πριν από τις ευρωεκλογές. Μια τέτοια επιλογή, που συζήτησε ο
Παπανδρέου σε συναντήσεις που είχε με στελέχη την περασμένη εβδομάδα, θα
προεξοφλούσε τις εσωκομματικές εξελίξεις, δεσμεύοντας το μέλλον. Συγχρόνως,
όμως, θα στερούσε από το ΠΑΣΟΚ ένα πολιτικό όπλο, αφού η πραγματοποίηση του
συνεδρίου το φθινόπωρο θα αποτελούσε μοχλό ανασυγκρότησης του Κινήματος.

H ανασφάλεια είναι ένα καινούργιο γνώρισμα στο περιβάλλον του Παπανδρέου.
Αντιθέτως, η έλλειψη θεσμικής πειθαρχίας ή – με πιο εύσχημη διατύπωση – η
διαρκής δημιουργία εναλλακτικών δομών είναι σταθερό χαρακτηριστικό. Στις
εκλογές, η Χαριλάου Τρικούπη υποκαταστάθηκε από ένα άτυπο επιτελείο ποικίλης
σύνθεσης στη Μαυρομιχάλη. Ακόμη και τότε όμως κρίσιμες αποφάσεις – που
αφορούσαν την αμφίπλευρη διεύρυνση στο Επικρατείας ή την αλλαγή πλεύσης στο
ντιμπέιτ – ελήφθησαν προχωρημένη ώρα στο Καστρί, χωρίς να είναι απολύτως σαφές
με ποιους διαβουλεύθηκε ο νέος αρχηγός. Πρόκειται, σαφώς, για σύμπτωμα
ηγεμονισμού.

Καινοτομία. Το κοινοβουλευτικό θινκ τανκ, όπου βρέθηκε γρήγορα-γρήγορα
θέση για τον προκαλούντα δέος Πάγκαλο – επικουρούμενο από τις κυρίες
Διαμαντοπούλου και Δαμανάκη -, είναι μια πρώτη θεσμική καινοτομία. Κατά τα
λοιπά, επικρατεί η γνωστή παπανδρεϊκή ρευστότητα. Το θέμα του κοινοβουλευτικού
εκπροσώπου έλαβε χαρακτήρα δημόσιας συζήτησης με τον Ευάγγελο Βενιζέλο, που
προσδιόρισε τη θέση του στη συνέντευξη Τύπου για τα Ολυμπιακά. Τελικώς, του
ανετέθησαν οι ευρωεκλογές. Την ανάγκη ενός αντικειμενικού κριτηρίου για την
επιλογή προσώπων για τις διάφορες θέσεις που προβλέπει η αντιπολιτευτική
λειτουργία, φαίνεται να εξυπηρετεί η σταυροδοσία, εξ ου και η μνεία ονομάτων
όπως ο Χάρης Καστανίδης ή ο Ανδρέας Λοβέρδος.

Στο σύστημα Παπανδρέου, πρόσωπο επιρροής είναι αυτή τη στιγμή ο Κώστας
Σκανδαλίδης, που ακολούθησε τον νέο αρχηγό και στην Κρήτη. Είναι μια
προσέγγιση που είχε ξεκινήσει στην ύστερη φάση των εκλογών, αξιοσημείωτον δε
είναι ότι ο Σκανδαλίδης είχε εργαστεί και για την ομιλία στο Πεδίον του Άρεως.
Σταθερή αξία παραμένει η Άννα Διαμαντοπούλου – παρά τη διαρκεί τάση της να
παζαρεύει -, ενώ στο περιβάλλον του Παπανδρέου είχαν πάντοτε σε εκτίμηση τον
Δημήτρη Ρέππα.