Στο φως ύστερα από 8 εκατ. χρόνια

Μόλις η θύελλα κόπασε, τα απομεινάρια μιας αρχέγονης μάχης πρόβαλαν ξαφνικά
μέσα από τα λασπόνερα. Κατά μήκος του ποταμού St. Mary του Μέριλαντ των ΗΠΑ,
ένας 22χρονος φυσιοδίφης αντίκρυσε το απολιθωμένο κρανίο μιας φάλαινας που
είχε ζήσει πριν από 8 εκατομμύρια χρόνια. Και δίπλα της αναγνώρισε τα δόντια
ενός καρχαρία.

Ο παλαιοντολόγος δρ Stephen Godfrey δείχνει τα απολιθωμένα υπολείμματα της φάλαινας

H θύελλα που είχε ξεσπάσει στην περιοχή τον περασμένο Σεπτέμβριο προκάλεσε τη
βίαιη εκχέρσωση μεγάλων παραποτάμιων περιοχών στο Μέριλαντ. Ο νεαρός Jeff
DiMeglio ήταν σίγουρος πως έπειτα από ένα τόσο σφοδρό καιρικό φαινόμενο όλο
και κάτι ενδιαφέρον θα ξεπρόβαλλε στην επιφάνεια. Και δεν είχε άδικο. Όχι μόνο
έπεσε πάνω στο σκελετικό υπόλειμμα αυτού του κητώδους, που όπως διαπιστώθηκε
αργότερα ανήκε σε μια φάλαινα, αλλά κατάφερε να καταλάβει με την πρώτη για τι
ακριβώς επρόκειτο.

Ο Stephen Godfrey, ο οποίος είναι παλαιοντολόγος στο κοντινό Θαλασσινό Μουσείο
Calvert, όπου μεταφέρθηκε το απολιθωμένο κρανίο, έλεγε αργότερα ότι το εύρημα
ήταν πολύ δύσκολο να αναγνωριστεί, επειδή έμοιαζε με μια σκοτεινή μάζα, σαν
ένα μάτσο από σάπια μαύρα ξύλα. Έστω όμως και έτσι, οι ειδικοί κατάλαβαν ότι
είχαν να κάνουν με ένα θηλαστικό που έζησε στη διάρκεια της μειόκαινου
περιόδου. Τώρα ευελπιστούν να εμπλουτίσουν τις ελάχιστες γνώσεις τους για τις
φάλαινες εκείνης της εποχής, εξετάζοντας το απολιθωμένο εύρημα.

Τα κητώδη. Οι επιστήμονες χωρίζουν τα κητώδη σε δύο μεγάλες κατηγορίες.
Από τη μία σε εκείνα που έχουν δόντια με τα οποία αιχμαλωτίζουν ψάρια,
καλαμάρια και άλλους οργανισμούς για να διατραφούν και τα οποία ονομάζουν
οδοντοκήτη. Όπως είναι το δελφίνι. Και από την άλλη, σε αυτά που αντί για
δόντια χρησιμοποιούν μεγάλα κεράτινα ελάσματα. Τα συγκεκριμένα θηλαστικά
λέγονται μυστακοκήτη και είναι πιο γνωστά σε εμάς ως φάλαινες.

Το κοινό αυτό όνομα προέρχεται από τη λέξη (φαλαίνεια), που αγγλοποιήθηκε ως
baleen (μπαλένα). Στην ουσία πρόκειται για τα κεράτινα ελάσματα, τα οποία
βοηθούν το θηλαστικό να συγκρατεί ανάμεσά τους τα μικρά ψάρια, τα μαλακόστρακα
ή το πλαγκτόν την ώρα που καταπίνει μεγάλες ποσότητες νερού.

Τον διαχωρισμό των κητωδών σε δύο είδη είχε κάνει πρώτος ο Αριστοτέλης, αλλά
ακόμη και αν έχουν περάσει τόσοι αιώνες από τότε, κάποιοι σημερινοί ειδικοί
εξακολουθούν να αποκαλούν τη «Δολοφόνο (!) όρκα!» ως φάλαινα, ενώ είναι
οδοντοκήτος. Το ίδιο συμβαίνει και με τον πολύπαθο Μόμπι Ντικ, που και αυτός
δεν ήταν φάλαινα με τέτοια δόντια που είχε…

Είχε μήκος 6 μέτρα. Το κρανίο της φάλαινας που βρέθηκε στο Μέριλαντ
έχει μήκος περίπου 1,5 μέτρα και διατηρείται σε εξαιρετική κατάσταση. Οι
εδικοί του μουσείου Calvert το μετέφεραν στις εγκαταστάσεις τους με τη βοήθεια
ειδικού διασωστικού ελικοπτέρου, αφού προηγουμένως το είχαν τοποθετήσει σε
ασβεστοκονίαμα. Στη συνέχεια το καθάρισαν από τα ιζήματα και πολύ σύντομα θα
το εκθέσουν.

Από το μέγεθος του κρανίου εικάζεται πως το μήκος της φάλαινας πρέπει να
έφθανε τα έξι μέτρα. Δεν αποκλείεται μάλιστα στην ίδια περιοχή να βρίσκεται
άθικτος και ο υπόλοιπος σκελετός του θηλαστικού. Οι ειδικοί τώρα εξετάζουν και
τα απολιθωμένα δόντια ενός καρχαρία που βρέθηκαν κοντά στο κρανίο. Κατά την
πιθανότερη εκδοχή, ο θάνατος της φάλαινας μπορεί να οφείλεται στην επίθεση του
καρχαρία.

Το σίγουρο είναι ότι το σημαντικό αυτό εύρημα θα ρίξει έστω και λίγο φως στο
μεγάλο μυστήριο που καλύπτει τη ζωή των φαλαινών εκείνη την εποχή στον
Ατλαντικό Ωκεανό.

H μεγάλη γαλάζια

H γαλάζια φάλαινα είναι το μεγαλύτερο πλάσμα που ζει σήμερα στη Γη. Κατά
πάσα πιθανότητα είναι και το μεγαλύτερο πλάσμα που έζησε ποτέ στον πλανήτη
μας. Το μήκος φθάνει κατά μέσο όρο τα 21 μέτρα και το βάρος της γύρω στους 65
τόνους. Υπολογίζεται ότι κάποιες από αυτές ξεπερνούν σε μήκος τα 26 μέτρα. H
μεγαλύτερη γαλάζια φάλαινα που έχει σκοτώσει ποτέ ο άνθρωπος ήταν, σύμφωνα με
τα διαθέσιμα στοιχεία, 34 μέτρα. Οι πιο μικρές φάλαινες έχουν μήκος γύρω στα 6
μέτρα. Γενικά έχει παρατηρηθεί ότι οι θηλυκές φάλαινες είναι κατά 5%
μεγαλύτερες από τις αρσενικές. Ο πληθυσμός των γαλάζιων φαλαινών εκτιμάται
σήμερα ότι πρέπει να είναι γύρω στις 9.000. Πριν από λίγους αιώνες ο
αντίστοιχος αριθμός ίσως να κυμαινόταν από 160.000 μέχρι 240.000.

Κυρίαρχοι των θαλασσών

Την εικόνα αυτή αντίκρυσε ο 22χρονος φυσιοδίφης Jeff DiMeglio, ο οποίος επισκέφθηκε τον ποταμό St. Mary στο Μέριλαντ των ΗΠΑ, μετά το πέρασμα της θύελλας

Ορισμένοι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι φάλαινες εμφανίστηκαν στους
ωκεανούς πριν από 55 με 65 εκατομμύρια χρόνια. Λένε ότι προήλθαν από αρχέγονα
θηλαστικά που ζούσαν στην ξηρά και τα οποία, κάποια στιγμή, στράφηκαν προς τη
θάλασσα. H σχέση των φαλαινών με εκείνα τα αρχέγονα θηλαστικά είναι αρκετά
ασαφής, επειδή δεν έχουν βρεθεί απολιθώματα που θα μας έδιναν χρήσιμες
πληροφορίες.

Οι πρόγονοι των σημερινών φαλαινών εκτιμάται ότι εμφανίστηκαν πριν από περίπου
30 εκατομμύρια χρόνια. Από εκείνη την εποχή και μετά προήλθαν διάφορα άλλα
είδη φαλαινών. H γκρι φάλαινα, για παράδειγμα, που συναντάμε ακόμη και σήμερα,
φαίνεται πως εμφανίστηκε πριν από 2 εκατομμύρια χρόνια.

Οι φάλαινες ζουν σε όλους τους ωκεανούς. Από τις πολικές θάλασσες μέχρι τις
τροπικές ζώνες. Κάποιες από αυτές μεταναστεύουν ανάλογα με τις εποχές. H μέση
απόσταση που διανύουν σε αυτή την περίπτωση κυμαίνεται από τα 3.000 μέχρι τα
5.000 χιλιόμετρα. H γκρι φάλαινα, όμως, διανύει ακόμη μεγαλύτερη απόσταση
φθάνοντας τα 10.000 χιλιόμετρα. Τέτοιος αριθμός δεν έχει καταμετρηθεί ποτέ για
κανένα άλλο θηλαστικό.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης – Εύη Ελευθεριάδου