Δρόμοι

Βουνά…

… σκεπασμένα με δάση και περιβόλια, που οι κορφές τους συχνά κρύβονται πίσω
από τούφες ομίχλης, δεσπόζουν πάνω από την πεδιάδα της Ισσού, εκεί που ο Μέγας
Αλέξανδρος υποχρέωσε τον Δαρείο σε βαριά ήττα. Ένα από αυτά είναι το Μούσα
Νταγκ, το όρος του Μωυσή. Το 1915, οι πολιορκημένοι κάτοικοι πέντε αρμενικών
χωριών πολέμησαν εκεί τους Τούρκους στρατιώτες που είχαν σταλεί για να τους
εξοντώσουν. Και τους κράτησαν, ώσπου ένα γαλλικό πολεμικό πλοίο μπόρεσε να
τους γλιτώσει. Επέστρεψαν μετά τον πόλεμο και τοποθέτησαν μια αναμνηστική
στήλη που έδειχνε το πλοίο στην κορφή του Μούσα Νταγκ (στη σημερινή τουρκική
επαρχία Χατάι).

Στα πέντε χωριά…

… υπάρχουν ακόμη σήμερα Αρμένιοι αγρότες, που καλλιεργούν κίτρα. Στο χωριό
Βακουφλί έχουν μια καινούργια εκκλησία. Όταν επισκέφθηκε το χωριό ο Τζέιμς
Ράσελ, καθηγητής Αρμενικών Σπουδών στο Χάρβαρντ, ένας χωρικός τον πήρε από το
χέρι και τον πήγε εκεί που βρισκόταν η αναμνηστική στήλη. Σήμερα δεν υπάρχει
πια. Οι τουρκικές αρχές την κατέστρεψαν. Το 1933, ο Γερμανοεβραίος συγγραφέας
Φραντς Βέρφελ δημοσίευσε το μυθιστόρημά του «Οι 40 ημέρες του Μούσα Νταγκ».
Δυο χρόνια αργότερα, ο Χίτλερ υποχώρησε σε τουρκικό αίτημα και απαγόρευσε το
βιβλίο. Την ίδια χρονιά, πάλι με τουρκική πίεση, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ
υποχρέωσε την κινηματογραφική εταιρεία MGM να εγκαταλείψει τα σχέδιά της να
γυρίσει σε ταινία το βιβλίο. Έκτοτε, η αμερικανική κυβέρνηση αρνείται σταθερά
να χαρακτηρίσει γενοκτονία όσα συνέβησαν στους Αρμενίους. Φέτος, στο
Νοσοκομείο Χαντάσα της Ιερουσαλήμ, επρόκειτο να βραβευτεί μια Αρμένισσα
νοσοκόμα. Όμως, ύστερα από τουρκικές πιέσεις, η ισραηλινή κυβέρνηση αφαίρεσε
από το φυλλάδιο του προγράμματος τις γραμμές που ανέφεραν πως οι παππούδες της
είχαν επιζήσει από τη γενοκτονία των Αρμενίων.

H εμμονή…

… της τουρκικής κυβέρνησης να εξαργυρώνει τη φιλία της προς την Αμερική και
το Ισραήλ με την άρνηση της αρμενικής γενοκτονίας είναι ένα πολύ ακριβό
τίμημα, λέει ο Ράσελ. Και πολύ παραπλανητικό. Γιατί η άρνηση διαστρεβλώνει την
ίδια την τουρκική κοινωνία. Όπως λέει ο Τούρκος καθηγητής Τανέρ Ακσάμ, η
παραποίηση της Ιστορίας οδηγεί σε άλλα είδη καταστολής.

Στο βιβλίο του…

… «Ο φλεγόμενος Τίγρης», ο Πίτερ Μπαλακιάν γράφει για τότε που ο Τίγρης
τυλίχτηκε στις φλόγες και ο Ευφράτης βάφτηκε κόκκινος. Αν οι Αρμένιοι έχουν
επιβιώσει μέχρι σήμερα, αυτό το οφείλουν μόνο στη ρωσική πυρηνική ομπρέλα,
λέει ο Ράσελ. Οι Αρμένιοι του Καραμπάχ απέφυγαν μια νέα σφαγή στις αρχές της
δεκαετίας του 1990 επειδή είχαν όπλα. Ο Μπαλακιάν κλείνει αισιόδοξα το βιβλίο
του, αναφέροντας μερικούς στίχους του Τούρκου ποιητή Ναζίμ Χικμέτ για την
αρμενική τραγωδία. Αντίθετα, ο Ράσελ υπενθυμίζει τι είχε πει τις παραμονές του
Ολοκαυτώματος ένας ηγέτης της εβραϊκής κοινότητας της Λιθουανίας σε μια σύναξη
από Εβραιόπουλα: «Παιδιά! Θέλω να μάθετε. Θέλω να μάθετε να πυροβολείτε».