AΔΩNHΣ «Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός δεν σέβεται τον άνθρωπο»

«Ο ποιητής ζει πέρα από τον χρόνο», λέει στα «NEA» ο Συρολιβανέζος ποιητής Άδωνης, που θεωρείται ως ο μεγάλος ποιητής του αραβικού κόσμου

«Ο ποιητής είναι αυτός που ξέρει τα λιγότερα για το έργο του», λέει στα «NEA»
ο Άδωνης. Ο Συρολιβανέζος ποιητής, ο οποίος κάθε χρόνο παρουσιάζεται στις
λίστες των βασικών υποψηφίων για το Νόμπελ Λογοτεχνίας και θεωρείται ένας από
τους κορυφαίους – ίσως ο κορυφαίος – ποιητής του αραβόφωνου κόσμου, βρέθηκε
στην Αθήνα με αφορμή την έκδοση, από τα Ελληνικά Γράμματα, του βιβλίου του «Οι
αναλογίες και οι αρχές», μιας συλλογής ποιημάτων που στοχάζονται πάνω στην
ίδια την ποίηση. Είναι μια έκδοση δίγλωσση (έχει και το αραβικό πρωτότυπο) με
επιμέλεια και μετάφραση της καθηγήτριας αραβικής λογοτεχνίας Ελένης
Κονδύλη-Μπασούκου.

«Ο ποιητής ζει πέρα από τον χρόνο, τον τόπο ακόμα και τη γλώσσα», μας λέει ο
73χρονος ποιητής. «Και ζει στο ίδιο δάσος με τους άλλους ποιητές. Το δέντρο
του Ελύτη δεν είναι τόσο μακριά από το δέντρο του Αισχύλου. Οι δυο τους είναι
γείτονες. Και ο Αισχύλος δεν είναι μακριά από τον Δάντη. Οι ποιητές ζουν μαζί
και αυτή είναι η δύναμη της ποίησης. Διαπερνάει κάθετα τον χρόνο και την
Ιστορία. Ενοποιεί τα ανθρώπινα όντα, όπως τα ενοποιεί και ο έρωτας. Γι’ αυτό
και η ποίηση θα έχει πάντα κάτι νέο να πει. Όταν η φιλοσοφία διστάζει, όταν η
επιστήμη δεν ξέρει, η ποίηση μιλάει», υποστηρίζει.

Ο Άδωνης έχει διδακτορικό στη φιλοσοφία και δίδαξε λογοτεχνία σε Συρία,
Λίβανο, Γενεύη και Παρίσι. Πρωτότοκος γιος μιας φτωχής οκταμελούς οικογένειας,
βοηθούσε τον πατέρα του στα χωράφια έχοντας εγκαταλείψει το σχολείο. Τον
πατέρα του, ο οποίος όμως ήταν ταυτόχρονα και παραδοσιακός ποιητής. Γεννημένος
στη Λαττάκια της Συρίας το 1930, έδινε από νέος ποιήματα προς δημοσίευση στον
Τύπο, ο οποίος δεν τα δημοσίευε ποτέ. Έτσι επινόησε το ψευδώνυμο Άδωνης (το
πραγματικό του όνομα είναι Αλί Άχμαντ Σαΐντ Εσμπέρ) ώστε να τον προσέξουν –
πράγμα που έγινε. Και το κράτησε το ψευδώνυμο αυτό – «ακόμη και η μητέρα μου
έτσι με φώναζε», λέει. Την καλή γαλλόφωνη παιδεία του την οφείλει σε ένα
νεανικό θράσος. Ήταν δεν ήταν 13 ετών όταν έμαθε ότι ο πρόεδρος της Συρίας θα
περνούσε από την περιοχή που έμενε. Στάθηκε μπροστά του και του απήγγειλε μια
κασίντα, μια παραδοσιακή αραβική ωδή. Εκείνος τον ρώτησε τι δώρο θα ήθελε να
του κάνει και ο μικρός Αλί του απάντησε: «Να πάω σχολείο!».

Αργότερα το συριακό καθεστώς δεν του φέρθηκε με την ίδια στοργή. Συνελήφθη για
τις πολιτικές του πεποιθήσεις και έκανε έξι μήνες φυλακή, πριν εγκατασταθεί
στη Βηρυτό. Έφυγε ξανά το 1984, παίρνοντας τον δρόμο για το Παρίσι, καθώς δεν
είχε καμία δυνατότητα να εργαστεί στην κατεστραμμένη λιβανική πρωτεύουσα. «Δεν
υπήρχε ούτε φως ούτε νερό εκείνη την περίοδο. Ήθελα να αλλάξω ζωή».

Ο Άδωνης είναι άνθρωπος πράος και ευγενής. Του αρέσει να στοχάζεται και να
διαλέγεται με τη μέγιστη σοβαρότητα, του αρέσει και να αστειεύεται για
πράγματα καθημερινά, και να λέει μια στο τόσο – εδώ δεν ξέρουμε με ποια
ακριβώς δόση σοβαρότητας ή αστεϊσμού – ότι «μόνον οι γυναίκες μπορούν να μας
σώσουν».

Εκείνο που σώζει, πάντως, την ποίηση είναι η συνεχώς ανανεούμενη ματιά της. «Ο
άνθρωπος δεν μπορεί να δημιουργεί συνεχώς νέες ιδέες. Μπορεί όμως, μέσω της
ποίησης, να αλλάζει τον τρόπο που βλέπει τα πράγματα. Όταν λοιπόν διαβάζουμε
ποίηση δεν πρέπει να επιμένουμε στο τι λέει, αλλά στον τρόπο που το λέει και
στον τρόπο που βλέπει. Γι’ αυτό και η ποίηση δεν είναι τίποτα άλλο από φόρμα».

Ο Άδωνης δίνει το παράδειγμα του έρωτα, που είναι γεμάτος από ποίηση, ωστόσο
τον βλέπουμε πολύ διαφορετικά σήμερα σε σχέση με το πώς τον έβλεπαν οι Αρχαίοι
Έλληνες. Άλλωστε σήμερα, «τον κόσμο τον βλέπουμε πολιτικά, οικονομικά, όχι
όμως ποιητικά». Αντίθετα με άλλες εποχές που έβλεπαν τον κόσμο ποιητικά.
«Παλιά ο κόσμος ήταν ποίηση. Σήμερα είναι επιστήμη».

Μια ποίηση που «δεν εξελίσσεται όπως η τεχνική. Ο Όμηρος δεν είναι ποτέ
ξεπερασμένος. Μία νέα φόρμα δεν καταργεί την παλιά. Ενώ μια νέα επιστημονική
θεωρία καταργεί μια προηγούμενη».

Το «πώς» είναι λοιπόν πιο σημαντικό από το «τι», σύμφωνα με τον Άδωνη. Ο
οποίος λέει ότι ετούτο το «πώς» το σκοτώνει η ταχύτητα και η κατανάλωση. «Ένα
τραπέζι στην αρχαιότητα ήταν και κάτι λειτουργικό αλλά και ένα αντικείμενο
τέχνης. Τώρα, είναι μόνο κάτι λειτουργικό». Κατά παρόμοιο τρόπο «η τεχνική
έκανε τον άνθρωπο εργαλείο».

«H γλώσσα είναι διαρκές ταξίδι»

Ποια μπορεί να είναι η θέση της ποίησης στον σημερινό κόσμο της εικόνας; Ο
Άδωνης πιστεύει ότι «ενώ η μουσική και η ποίηση ανοίγονται προς την
απεραντοσύνη, η εικόνα περιορίζει την πραγματικότητα». Και επεξηγεί: «Όταν
βγαίνει μια φωτογραφία, απεικονίζει μια στιγμή και ένα απόσπασμα της
πραγματικότητας. Στην ουσία δεν μπορεί καν να συλλάβει το ορατό. Πόσο μάλλον
το αόρατο!», λέει. Ο ποιητής, γράφοντας, αναδημιουργεί την παιδικότητα του
κόσμου, συνεχίζει. «Αυτό εμπεριέχει την ιδέα της συνεχούς κίνησης. M’ αυτή την
έννοια ο ποιητής είναι πάντα ένας εξόριστος. Όχι μόνο από τον κόσμο αλλά και
από την ίδια του τη γλώσσα, η οποία δεν μένει ποτέ ίδια. H γλώσσα είναι σε ένα
διαρκές ταξίδι, και το ταξίδι αυτό είναι μια σειρά από εξορίες. Αυτές οι
εξορίες συνθέτουν την ύπαρξη του ποιητή».

Ο Άδωνης είχε γνωρίσει και τον Γιάννη Ρίτσο, για τον οποίο πιστεύει ότι
επηρέασε αρκετά την αραβική ποίηση. «H ποίηση, κάποια εποχή, γραφόταν με ιδέες
προκαθορισμένες», λέει. «Σαν να ήταν μέρος της ιδεολογίας. Το παράδειγμα του
Μαγιακόφσκι απέτυχε. Ο Ρίτσος όμως είχε και έναν δικό του διακριτικό,
εσωτερικό κόσμο, που δεν αντιστοιχούσε στις εξωτερικές επιρροές της ιδεολογίας».

«Ζούμε σε μία σχιζοφρένεια»

Ο Σύρος ποιητής ρίχνει το φταίξιμο για την αντιποιητική εποχή μας στον
γνωστό «american way of life». Έναν τρόπο ζωής που είναι εύκολος και
πρακτικός. «Πρόκειται για έναν νέο ιμπεριαλισμό, μια νέα αποικιοποίηση που
απλώς άλλαξε όνομα και λέγεται παγκοσμιοποίηση», υποστηρίζει. «Είναι ένας
ιμπεριαλισμός που δεν σέβεται τον άνθρωπο. Και πρέπει να αντισταθούμε. Είναι
σαν να ζούμε σε έναν καινούργιο πολιτισμό και μια καινούργια αισθητική. Σε
έναν πολιτισμό δε, στη δημιουργία του οποίου δεν πήραμε μέρος. Και που θέτει
ερωτήματα, στα οποία δεν μπορούμε να δώσουμε απάντηση. Οι μόνες απαντήσεις που
έχουμε βγαίνουν από το παρελθόν μας. Έχει δημιουργηθεί λοιπόν ένα σχίσμα
ανάμεσα στην καθημερινή ζωή της νεωτερικής εποχής μας και στον τρόπο με τον
οποίο κατανοούμε τα πράγματα, έναν τρόπο που πηγάζει από το παρελθόν.
Πρόκειται για σχιζοειδή κατάσταση», λέει. «Ζούμε σε μία νεωτερικότητα που μας
επιβλήθηκε και την ίδια στιγμή η εσωτερική μας δομή είναι παλιά». Ο δε
αραβικός κόσμος, προσθέτει, «έχει να αντιμετωπίσει μία ακόμη σχιζοφρένεια που
έχει να κάνει με τη θρησκεία». Διότι «ενώ η θρησκεία διδάσκει απόλυτες
αλήθειες, η καθημερινή ζωή λέει άλλα. Βέβαια», επισημαίνει, «αυτό δεν είναι
μόνο γνώρισμα του Ισλάμ. Είναι και των Εβραίων και των Χριστιανών. Δεν
πρόκειται για διαφορά γένους αλλά απλής διαβάθμισης του προβλήματος».

INFO

Άδωνης, «Οι αναλογίες και οι αρχές». Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια, λεξιλόγιο:
Ελένη Κονδύλη-Μπασούκου, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Σελ. 231. Τιμή: 19,90 ευρώ.