Aνοιχτός ο εκλογικός ανταγωνισμός

Οι τρεις πρώτες δημοσκοπήσεις της νέας χρονιάς (με κάλπη και «πρόθεση
ψήφου»), οι οποίες δημοσιοποιήθηκαν την περασμένη εβδομάδα, καταγράφουν, με
συγκλίνοντα αποτελέσματα, τη σημαντικότατη αλλαγή του πολιτικού κλίματος την
οποία προκάλεσε η εξαγγελθείσα ανάληψη της ηγεσίας του ΠΑΣΟΚ από τον Γιώργο
Παπανδρέου.

Σε σύγκριση με ένα παγιωμένα αρνητικό κλίμα για την κυβέρνηση και το ΠΑΣΟΚ,
το οποίο επαναλαμβανόταν μονότονα σε όλες τις δημοσκοπήσεις της προηγούμενης
περιόδου (Σεπτέμβριος – Δεκέμβριος 2003), οι πρόσφατες έρευνες αποτυπώνουν ένα
ρευστό πολιτικό τοπίο και έναν ανοιχτό εκλογικό ανταγωνισμό. H ανάγνωση και η
ερμηνεία τους θα πρέπει όμως να γίνει με ιδιαίτερη επιφυλακτικότητα.

H πρώτη και εν θερμώ δημοσκοπική καταγραφή – αμέσως έπειτα από μια κρίσιμη
πολιτική αλλαγή – δεν μπορεί να προσφέρει παρά μόνο ένα σημείο αφετηρίας, ως
προς το οποίο θα αξιολογηθούν οι επόμενες έρευνες. Και οι δημοσκοπήσεις που
αναμένονται μέχρι την ημέρα των εκλογών είναι πιθανόν να ξεπεράσουν σε αριθμό
κάθε αντίστοιχο προηγούμενο.

TA ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

1. H ερώτηση που αποτυπώνει με τον πιο θεαματικό τρόπο την αλλαγή του
πολιτικού κλίματος είναι αυτή που αναφέρεται στην πιθανολόγηση του νικητή των
επόμενων εκλογών («παράσταση νίκης»). Ολόκληρη την προηγούμενη περίοδο (και
μάλιστα ήδη από τα τέλη του 2000), είχε παγιωθεί στην κοινή γνώμη η αίσθηση
ότι η N.Δ. θα ήταν ο νικητής αυτής της αναμέτρησης. Οι σχετικές διαφορές,
μεταξύ N.Δ. και ΠΑΣΟΚ, ξεπερνούσαν κατά κανόνα το 20% (βλ. ενδεικτικά «TA
NEA», 7.10.2003, για τις σεπτεμβριανές δημοσκοπήσεις), ενώ το τελευταίο δίμηνο
του 2003 κυμαίνονταν μεταξύ 30% και 40%. Σχεδόν οι μισοί από τους ψηφοφόρους
του ΠΑΣΟΚ (τον Απρίλιο του 2000) είχαν πλέον αποδεχτεί ως πιθανότερο
ενδεχόμενο την επικράτηση της N.Δ. στις επόμενες εκλογές.

H αλλαγή ηγεσίας στο ΠΑΣΟΚ ανέτρεψε ριζικά αυτούς τους συσχετισμούς και
προσέφερε στους οπαδούς του ένα αίσθημα αισιοδοξίας. Έτσι, τα δύο μεγάλα
κόμματα αποσπούν σήμερα στην ερώτηση αυτή παραπλήσια ποσοστά, χωρίς κανένας
από τους δύο να μπορεί να επιβάλει στην κοινή γνώμη το σύνδρομο του νικητή
(bandwagon effect), προσδοκώντας να εισπράξει και το αντίστοιχο όφελος.

Πρέπει πάντως, να σημειωθεί, για την ορθή αξιολόγηση των σχετικών ευρημάτων,
ότι η λεγόμενη «παράσταση νίκης» είναι ένα από τα πλέον ευμετάβλητα
δημοσκοπικά μεγέθη και γι’ αυτό είναι αδύνατον να προδικάσει κανείς την
εξέλιξή της το επόμενο διάστημα. Επιπλέον, η «παράσταση νίκης» αποκτά σημασία
όταν λειτουργεί καταλυτικά υπέρ του ενός ή του άλλου κόμματος.

Στη σημερινή συγκυρία, με τις απαντήσεις ουσιαστικά μοιρασμένες, απλώς
αντανακλά τη διάχυτη εντύπωση ότι η έκβαση των επόμενων εκλογών δεν είναι
προκαθορισμένη (σε αντίθεση με την αίσθηση που υπήρχε πριν από έναν μήνα).
Γεγονός που ευνοεί την άνθηση της βιομηχανίας των στοιχημάτων, όχι μόνο σε
ελληνικό αλλά και σε διεθνές επίπεδο.

2. Ένα δεύτερο στοιχείο στο οποίο αποτυπώνεται η αλλαγή του πολιτικού
κλίματος αφορά την εκτίμηση της κοινής γνώμης για την ικανότητα διακυβέρνησης
των δύο μεγάλων κομμάτων, ένα πεδίο στο οποίο η N.Δ. είχε εξασφαλίσει σταθερό
προβάδισμα τα δύο τελευταία χρόνια. Ανατρέποντας αυτήν την παγιωμένη μέχρι
τώρα αίσθηση, το ΠΑΣΟΚ εμφανίζεται και στις τρεις πρόσφατες έρευνες να ανακτά
ένα, έστω και οριακό (από 1 έως 4 ποσοστιαίες μονάδες), προβάδισμα ως το κόμμα
«που μπορεί να αντιμετωπίσει καλύτερα τα προβλήματα της χώρας». Στο ερώτημα
μάλιστα αυτό, το ΠΑΣΟΚ συγκεντρώνει ποσοστά ανώτερα από αυτά που καταγράφει ως
πρόθεση ψήφου, ενώ τα αντίστοιχα ποσοστά για τη N.Δ. είναι ελαφρώς κατώτερα
από τη δική της πρόθεση ψήφου.

Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι το μικρό προβάδισμα που τείνει να αποκτήσει το
ΠΑΣΟΚ, ως προς την ικανότητα διακυβέρνησης, είναι τελείως εύθραυστο και
αντανακλά μια γενική αίσθηση και όχι μια συγκεκριμένη υπεροχή του σε κρίσιμους
τομείς πολιτικής. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην ίδια ακριβώς έρευνα (της
Opinion), όπου οι απαντώντες θεωρούν το ΠΑΣΟΚ ως «ικανότερο για τη
διακυβέρνηση της χώρας», όταν καλούνται να συγκρίνουν τα δύο μεγάλα κόμματα σε
έξι τομείς πολιτικής ουσιαστικά ανατρέπουν την προηγούμενη (αυθόρμητη)
απάντησή τους. Το ΠΑΣΟΚ προηγείται μόνο στην εξωτερική πολιτική (με μεγάλη
διαφορά), αλλά υστερεί στους υπόλοιπους πέντε τομείς, ιδιαίτερα στα δύο
κρίσιμα ζητήματα που συνθέτουν το εκρηκτικό δίπτυχο των σημερινών κοινωνικών
προβλημάτων (ανεργία και ακρίβεια), η υπεροχή της N.Δ. είναι σαφέστατη (9 και
5 ποσοστιαίες μονάδες αντίστοιχα), όπως σαφής είναι επίσης η υπεροχή της για
τα θέματα της παιδείας και της υγείας (7 και 4 μονάδες αντίστοιχα).

Άμεσα συναρτημένη με την προηγούμενη παρατήρηση είναι και η κοινωνική
διαφοροποίηση των σχετικών απαντήσεων. Στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα (π.χ.
απόφοιτοι στοιχειώδους εκπαίδευσης), η υπεροχή της N.Δ. όσο αφορά την
αντιμετώπιση της ανεργίας και της ακρίβειας προσεγγίζει ή ξεπερνά το 10%, ενώ
και συνολικά θεωρείται (με σημαντική διαφορά) ως ικανότερη για τη διακυβέρνηση
της χώρας.

Επιβεβαιώνεται, έτσι, για μία ακόμη φορά η κρίσιμη μεταλλαγή που είχε
πραγματοποιηθεί τα τελευταία οκτώ χρόνια, όσον αφορά τη σχέση κομματικών
προτιμήσεων και κοινωνικής διαστρωμάτωσης, με τη N.Δ. να τείνει να
μετασχηματιστεί σε εκφραστή των «μη προνομιούχων».

3. Το τρίτο σημαντικό και καινούργιο στοιχείο που αναδείχτηκε από τις
πρόσφατες έρευνες είναι η ισχυρή πρωθυπουργική εικόνα την οποία διαθέτει ο Γ.
Παπανδρέου, υπερέχοντας, στη σχετική σύγκριση, κατά 4 έως 7 ποσοστιαίες
μονάδες του K. Καραμανλή. H διαπίστωση αυτή δεν αποτέλεσε πάντως έκπληξη για
όσους ασχολούνται συστηματικά με τις δημοσκοπήσεις, αφού αντίστοιχα ήταν και
τα ευρήματα των απόρρητων ερευνών που είχαν πραγματοποιηθεί πριν αρχίσει να
δρομολογείται δημόσια η διαδικασία διαδοχής στο ΠΑΣΟΚ (βλ. Γ. Μαυρής, «H
Καθημερινή», 11.1.2004): Ο Γ. Παπανδρέου, ως αρχηγός του ΠΑΣΟΚ και υποψήφιος
πρωθυπουργός, μπορούσε να διευρύνει την (περιορισμένη πλέον) υπεροχή που
διέθετε ο K. Σημίτης, σε σύγκριση με τον K. Καραμανλή, κατά 3 περίπου
ποσοστιαίες μονάδες.

H υπεροχή του Γ. Παπανδρέου έναντι του K. Καραμανλή είναι καταλυτική (περίπου
25 ποσοστιαίες μονάδες) στις νεώτερες ηλικίες (18 έως 24 ετών) και εξακολουθεί
να είναι σημαντική (περίπου 10 ποσοστιαίες μονάδες) στις αμέσως επόμενες
ηλικιακές ομάδες (25 έως 34 ετών και 35 έως 44 ετών). Ελαφρώς αντιφατικά είναι
τα στοιχεία των ερευνών για την ενδιάμεση και κρίσιμη ηλικιακή ομάδα στην
οποία ανήκουν οι δύο πολιτικοί αρχηγοί (45 έως 54 ετών): η έρευνα τής Metron
τους καταγράφει σχετικά ισοδύναμους, ενώ η έρευνα της Opinion δίνει σαφές
προβάδισμα στον Γ. Παπανδρέου. Αυτή είναι όμως και η μόνη διαφοροποίηση μεταξύ
των δύο ερευνών που διαπιστώνεται. Στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες (55 ετών
και άνω), το προβάδισμα του K. Καραμανλή είναι αδιαμφισβήτητο (περίπου 10
μονάδες), ενώ κρίσιμη είναι επίσης και η σαφής υπεροχή του στα κατώτερα
κοινωνικά στρώματα.

Εξετάζοντας συνολικά την εικόνα που έχει διαμορφωθεί στην κοινή γνώμη για τους
δύο πολιτικούς αρχηγούς, πρέπει να σημειωθεί ότι παραπέμπει σε δυο ιδιαιτέρως
θετικά πολιτικά πρόσωπα, στα οποία εκτός από την υψηλή δημοτικότητά τους, τους
αναγνωρίζεται επίσης το τεκμήριο της ηθικής ακεραιότητας. Ο Γ. Παπανδρέου
εμπνέει περισσότερο, είναι πιο ανθρώπινος και ταυτόχρονα πιο αποτελεσματικός,
ενώ, όπως είναι φυσικό, υπερέχει και ως προς το διεθνές κύρος. Αντίστοιχα
όμως, και ο K. Καραμανλής εμφανίζεται περισσότερο κοινωνικά ευαίσθητος και
δείχνει να νοιάζεται για τα προβλήματα των απλών ανθρώπων (μια κρίσιμη
διάσταση στην οποία καταγράφει τη μεγαλύτερη υπεροχή του ως προς τον Γ.
Παπανδρέου). Αυτό που προκαλεί πάντως εντύπωση είναι ότι, παρά τις έντονα
αρχηγικές τους εμφανίσεις, η κοινή γνώμη διστάζει να τους αποδώσει τον
χαρακτηρισμό «ηγέτης», ίσως γιατί αυτή η λέξη παραπέμπει σε κάποιον άλλον
Καραμανλή και σε κάποιους άλλους Παπανδρέου.

Εκλογές τιμωρίας ή εκλογές προσδοκίας

Το περισσότερο σχολιασμένο και αντιφατικά αξιολογημένο εύρημα των πρόσφατων
ερευνών αφορά την «πρόθεση ψήφου», και ειδικότερα την εντυπωσιακή μείωση της
διαφοράς μεταξύ των δύο μεγάλων κομμάτων, η οποία περιορίστηκε σε 2,5 έως 3
ποσοστιαίες μονάδες (από 7 έως 8 μονάδες κατά την προηγούμενη περίοδο).

Βέβαια, η μείωση αυτή προέκυψε, κατά κύριο λόγο, από την επανασυσπείρωση των
ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ, η οποία ξεπερνά σήμερα το 80%, ενώ (προηγουμένως)
κυμαινόταν σταθερά περί το 70%. H εξέλιξη αυτή και μόνον αρκεί για να
ερμηνεύσει το μεγαλύτερο μερίδιο από την άνοδο του ΠΑΣΟΚ – η πρόθεση ψήφου για
το οποίο ξεπερνά σήμερα το 37%, όταν σε καμία προηγούμενη έρευνα δεν είχε
υπερβεί το 33%.

Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό ότι, παρά τη σημαντική μείωση της διαφοράς μεταξύ
των δύο μεγάλων κομμάτων, οι μετακινήσεις των ψηφοφόρων από το ΠΑΣΟΚ προς τη
N.Δ. και αντίστροφα εξακολουθούν να παραμένουν ιδιαίτερα ευνοϊκές για τη N.Δ.
H αλλαγή ηγεσίας στο ΠΑΣΟΚ μπορεί να προσείλκυσε κάποια μικρή μερίδα ψηφοφόρων
της N.Δ. (το 2000), δεν μπόρεσε όμως να αναστρέψει το αντίθετο ρεύμα, το οποίο
έχει προσλάβει τον τελευταίο χρόνο σημαντικές διαστάσεις. Επιπλέον, ο ευνοϊκός
αντίκτυπος που είχε για το ΠΑΣΟΚ η αλλαγή ηγεσίας φαίνεται να καταγράφεται
κυρίως στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, δεν προκάλεσε όμως αντίστοιχες
ανακατατάξεις ούτε στον αγροτικό χώρο ούτε, ακόμη περισσότερο, στη Βόρεια
Ελλάδα. Οι αλλαγές στον εκλογικό χάρτη που διαπιστώθηκαν ήδη από τις
προηγούμενες εκλογές – με την καθολική επικράτηση της N.Δ. στη Μακεδονία και
τη Θεσσαλία – διατηρούνται και διευρύνονται, ακόμη και με βάση τις πρόσφατες
δημοσκοπήσεις. H υπεροχή της N.Δ., όσον αφορά την πρόθεση ψήφου στις περιοχές
αυτές, ξεπερνά κατά κανόνα το 10%, προσφέροντάς της ένα ισχυρό πλεονέκτημα για
τον συνολικό συσχετισμό δυνάμεων.

Τείνουν έτσι να διαμορφωθούν δύο διαφορετικές Ελλάδες, όχι μόνον ως προς τις
κομματικές προτιμήσεις αλλά ακόμη και ως προς τα κριτήρια που καθορίζουν την
ψήφο. Για τη μια, που στρέφεται μαζικά προς τη N.Δ., η προτεραιότητα αφορά μία
ψήφο τιμωρίας για τα μέχρι τώρα κυβερνητικά πεπραγμένα, ενώ το ΠΑΣΟΚ προσπαθεί
να διαμορφώσει, έστω και την τελευταία στιγμή, μια διαφορετική ψήφο, που αφορά
κυρίως τις μελλοντικές προσδοκίες.

Για την αξιολόγηση όμως της πρόθεσης ψήφου δεν αρκεί να περιοριστεί κανείς στη
διαφορά μεταξύ των δύο μεγάλων κομμάτων (ή ακόμη και στις μεταξύ τους
μετακινήσεις). Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι η αθροιστική τους
δύναμη (μεταξύ 77% και 78%), φαινόμενο πρωτόγνωρο για πολιτικές δημοσκοπήσεις,
ακόμη και γι’ αυτές που πραγματοποιούνται την παραμονή των εκλογών.

Τα δύο μεγάλα κόμματα εμφανίζονται έτσι ως οι απόλυτοι κυρίαρχοι του πολιτικού
παιχνιδιού, διεκδικώντας ένα μερίδιο της λαϊκής ψήφου που να ξεπερνά κάθε
προηγούμενο (το μέχρι σήμερα ιστορικό ρεκόρ του δικομματισμού ήταν 87%, τον
Νοέμβριο του 1989). Το γεγονός αυτό συνδυάζεται με μια δραστική μείωση της
δυνητικής επιρροής των μικρών κομμάτων – μεταξύ 9% και 11%, ανάλογα με την
έρευνα – αλλά και με μια αντίστοιχη συρρίκνωση του χώρου που προσδιορίζεται ως
«αδιευκρίνιστη ψήφος».

Με βάση την προηγούμενη παρατήρηση θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι οδεύουμε
προς μία εξαιρετικά πολωμένη εκλογική αναμέτρηση, με μικρά περιθώρια
ανακατατάξεων και, ήδη από τώρα, περιορισμένο τον χώρο των λεγόμενων
«αναποφάσιστων». H διαπίστωση αυτή δεν επιβεβαιώνεται όμως από τα υπόλοιπα
στοιχεία των ερευνών. παρόλο που η «αδιευκρίνιστη ψήφος» έχει περιοριστεί στο
12% με 13%, αυτοί που δηλώνουν ότι δεν είναι ακόμη βέβαιοι για την τελική τους
εκλογή αντιπροσωπεύουν περίπου το 20% του εκλογικού σώματος. Αλλά και από τον
συνδυασμό ορισμένων άλλων ερωτήσεων μπορεί κανείς να διαπιστώσει οι μόνον οι
μισοί ψηφοφόροι έχουν αποκρυσταλλώσει μια κομματική ταύτιση που τους οδηγεί σε
μονοσήμαντη επιλογή ψήφου.