TPITH AΠOΨH H εξουσία της γλώσσας

Πολλές φορές μάς συμβαίνει να γνωρίζουμε καλά τις διαστάσεις, το περιεχόμενο
ενός μεγάλου προβλήματος· συμβαίνει να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε την
προέλευση και την εξέλιξή του, καθώς και να το ερμηνεύσουμε – αυτό άλλωστε
σημαίνει το «να κατανοήσουμε». Συμβαίνει όμως και κάτι άλλο που μοιάζει
παράδοξο: να αγανακτούμε και να εξοργιζόμαστε όταν μας το πετούν στα μούτρα,
σαν να μας λένε: ηττήθηκες!

Ένα μεγάλο πρόβλημα είναι η γλώσσα: κοινωνικό, πολιτικό· και πανίσχυρο
εργαλείο άσκησης εξουσίας. H γλώσσα είναι ένα «πολύτιμο» όργανο ιδεολογικών
χρήσεων και επιβολής εξουσίας· σε ποικίλους τομείς. H συζήτηση γι’ αυτά τα
ζητήματα έχει γίνει επανειλημμένα – μόνο που δεν πρέπει να νομίζουμε ότι έχει
λήξει. Στα καθ’ ημάς, για παράδειγμα, ακόμη και σήμερα γίνεται συστηματική
προσπάθεια, με βαρύγδουπα βιβλία και σοβαρές εκπομπές, από ονόματα κοινωνικά
και πολιτικά ισχυρά, που έχουν αναλάβει να μας μάθουν τα «σωστά» ελληνικά, να
περάσουν στη σημερινή μας γλώσσα δομές της καθαρεύουσας (να, ξέρατε, για
παράδειγμα, ότι η δημοτική αρέσκεται στη σύνταξη με γενική; – ξέρατε ότι
πρέπει να λέμε «επιλαμβάνομαι της υποθέσεως»; Αν όχι, να το μάθετε, γιατί
συγχρόνως χρησιμοποιείτε και ένα ρήμα που έως τώρα νομίζατε ότι σας ήταν
άχρηστο σε αυτή τη λειτουργία!).

Γι’ αυτά μπορούμε να μιλάμε ατέλειωτες ώρες και ημέρες· εγώ όμως σταματώ εδώ,
γιατί σήμερα πρόθεσή μου είναι να θίξω μια άλλη όψη του ζητήματος, που
τελευταία άρχισε να προκαλεί συζητήσεις – και όχι συχνές και ανοιχτές ακόμη.
Πρόκειται για το εξής: μέσα στο 2003 έλαβα προσκλήσεις να συμμετάσχω με μια
ανακοίνωσή μου σε τέσσερα διεθνή επιστημονικά Συνέδρια Ιστορίας.

Δεν προσκλήθηκα μόνο σε αυτά, αλλά με αυτά τα τέσσερα, που έχουν ήδη
πραγματοποιηθεί, συνέβη, για πρώτη φορά στην Ελλάδα και στην Ιστοριογραφία, να
διεξάγονται στην αγγλική (επιτρέψτε μου: στην αμερικανική) γλώσσα αποκλειστικά
και χωρίς αυτόματη μετάφραση· και ας επαναλάβω ότι τα Συνέδρια
πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα. Σε ένα μάλιστα από αυτά – ας γελάσουμε και λίγο
-, επειδή ήθελαν να συμμετάσχω οπωσδήποτε, οι οργανωτές μού είπαν ότι θα
προσπαθούσαν να επιτραπεί, μόνο σε μένα, να μιλήσω στα γαλλικά! Στην ερώτησή
μου πόσοι θα καταλάβουν, αφού όλοι ήταν του αμερικανικού «άξονα» και δεν
υπήρχε αυτόματη μετάφραση, η απάντηση ήταν αφοπλιστική: ε, όσοι καταλάβουν!

Δεν πρόκειται να μιλήσω εδώ για τις δικές μου – και μερικών ακόμη –
αντιστάσεις, οπωσδήποτε χωρίς νόημα, γιατί το ζήτημα είναι πολύ σοβαρό και
έχει να κάνει με τον πολιτισμικό έλεγχο της παγκοσμιοποίησης· ακόμη
περισσότερο, με την παγκοσμιοποίηση μιας ενιαίας σκέψης· της ενιαίας
κουλτούρας. Πρέπει να συμπληρώσω ότι αν παρακολουθήσουμε προσεκτικά τα
προγράμματα αυτών των Συνεδρίων, τα βιογραφικά σημειώματα των Συνέδρων και τη
βιβλιογραφία που χρησιμοποιούν δεν θα δυσκολευτούμε να παρατηρήσουμε τη στενή
σχέση τους με αμερικανικά Πανεπιστήμια και τη χρήση αγγλόφωνης βιβλιογραφίας
σχεδόν αποκλειστικά. Και κάτι ακόμη: αυτό το «ε, όσοι καταλάβουν» που είπα
πριν και που με έκανε να αγανακτήσω, κρύβει μια οδυνηρή αλήθεια· όλοι αυτοί οι
«φορείς» ή μεταφορείς της αμερικανικής γλώσσας κ.λπ. δεν γνωρίζουν, οι
πλείστοι, άλλη ξένη γλώσσα – ίσως δεν γνωρίζουν καλά ούτε τη μητρική τους.
Τραγικό: έχουν πειστεί ότι δεν τους χρειάζονται – μπορεί να μην έχουν άδικο.

Οι χρήσεις των πολιτισμικών και επικοινωνιακών αγαθών για την επιβολή
πολιτικής εξουσίας, παγκόσμιας προκειμένου γι’ αυτά που λέγονται εδώ, δεν
είναι κάτι καινούργιο· απλώς σήμερα έχουν προσλάβει την ευρύτερη από ποτέ
έκταση και την πιο άγρια μορφή. Είναι γενικό φαινόμενο που γεννήθηκε μαζί με
την παγκοσμιοποίηση – από τον 16ο αιώνα δηλαδή· χρειάζεται να το θυμόμαστε.
Τότε, και κατά τους επόμενους – και έως και τον 19ο – αιώνες για τη
διευκόλυνση της αποικιακής κυριαρχίας τον πρώτο ρόλο είχε αναλάβει η Εκκλησία,
κυρίως, όπου, στη μαύρη Αφρική για παράδειγμα, μεσσίες όπως ο Χριστός και ο
Μωάμεθ δεν είχαν φτάσει: η ενιαία πίστη, να πιστεύει στον ίδιο θεό ο δούλος
και ο αφέντης, ήταν ένα καλό σημείο επικοινωνίας, «πνευματικής» επαφής·
καλύτερα, τον αφέντη ο ίδιος θεός τον είχε στείλει. Αν σ’ αυτό προσθέσουμε τη
φιλανθρωπία, τα νοσοκομεία, τα σχολεία (στη γλώσσα του αφεντικού), τη
«βοήθεια», που όλα τα διαχειρίζονταν οργανωμένες ιεραποστολές, θα τα
αντιληφθούμε όλα ευκολότερα.

H γλώσσα ήταν τότε σε δεύτερη μοίρα: χρησιμοποιήθηκε κυρίως για την κατασκευή
των τοπικών elites – οι οποίες πάντως κατασκευάζονταν στη Μητρόπολη -,
πνευματικών, πολιτικών, στρατιωτικών, προκειμένου αυτές πλέον να μεταφέρουν
στη χώρα τους την κουλτούρα του αποικιοκράτη και να αναλαμβάνουν καλές θέσεις
στους αποικιακούς διοικητικούς μηχανισμούς. Άλλωστε, ξέρουμε πόσο αυτές οι
elites διασφάλισαν και μετά τη λήξη της αποικιοκρατίας μια καλή σχέση με τον
πρώην δυνάστη – επρόκειτο για μιας άλλης, και μέσω της γλώσσας, μορφής
εξάρτηση.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.