Διαστάσεις Aνεπαύθη εν ειρήνη

«Δεν θεωρώ τον εαυτό μου ούτε άθεο ούτε αγνωστικιστή. Ως άνθρωπος του ορθού
λόγου και όχι της πίστης, γνωρίζω ότι είμαι βυθισμένος στο μυστήριο όπου ο
ορθός λόγος δεν κατορθώνει να διεισδύσει, και το οποίο οι διάφορες θρησκείες
αναλύουν με διάφορους τρόπους».

Νορμπέρτο Μπόμπιο: «Δεξιά και Αριστερά» (σκίτσο από την Κοριέρε)

H διαθήκη του Νορμπέρτο Μπόμπιο διαβάστηκε το Σάββατο το απόγευμα από τον γιο
του Λουίτζι στο παρεκκλήσι όπου μεταφέρθηκε η σορός του. H ανάγνωση, στην
οποία παρίστατο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρλο Ατζέλιο Τσάμπι, συνοδευόταν
από τα Κατά Ιωάννην Πάθη του Μπαχ, όπως είχε ζητήσει ο φιλόσοφος. «Θέλω μια
απλή κηδεία, ιδιωτική, όχι δημόσια. Στη ζωή μου με τίμησαν με βραβεία και
διάφορες τιμές, που αποδέχθηκα παρόλο που γνώριζα ότι υπερέβαιναν την αξία
μου. Στον θάνατο ταιριάζει η περισυλλογή, η εσωτερική συγκίνηση των πιο
κοντινών ανθρώπων. H σιωπή. Μια σύντομη τελετή στο σπίτι ή, αν είναι αναγκαίο,
στο νοσοκομείο. Κανένας επικήδειος. Δεν υπάρχει τίποτα πιο επιτηδευμένο και
κουραστικό από τους επικήδειους λόγους. Κι ύστερα να με μεταφέρουν στη
Ριβάλτα, για να ενταφιαστώ στον οικογενειακό τάφο. Στην πλάκα, μόνο όνομα και
επίθετο, ημερομηνία γέννησης και θανάτου, τα οποία να ακολουθεί μία και μόνη
φράση: “Γιος του Λουίτζι και της Ρόζα Καβίλια”. M’ αρέσει να σκέπτομαι ότι
στον τάφο μου το όνομά μου θα συνοδεύεται από τα ονόματα των γονέων μου».

Ο Μπόμπιο δεν φοβόταν τον θάνατο. Γι’ αυτόν, το τέλος της ζωής είναι η αρχή
της αιώνιας ανάπαυσης. Στα Κατά Ιωάννην Πάθη, αμέσως μετά τον θάνατο του
Χριστού, η χορωδία ψάλλει: «Ruht wohl» (Αναπαύσου εν ειρήνη). Ούτε στην
αθανασία ήλπιζε ο φιλόσοφος. Στον Θεό, άλλωστε, δεν μπόρεσε να πιστέψει ποτέ.
«Αντί για απόλυτες απαντήσεις», έγραφε πριν από τρία χρόνια στο περιοδικό
Micromega, «εγώ διαπνέομαι από μια θρησκευτικότητα της αμφιβολίας. Είμαι
άνθρωπος της περιορισμένης και ταπεινωμένης λογικής μου. Γνωρίζω πως δεν
γνωρίζω. Περνώ συνεχώς από την αμφιβολία στην αλήθεια, και πάλι στην
αμφιβολία». Όσο πιο κοντά πλησίαζε στο τέλος, τόσο περισσότερο πειθόταν ότι
δεν έχει καταλάβει τα σημαντικότερα πράγματα της ζωής. Ή έτσι νόμιζε. Για μας,
που τον παρακολουθούμε πολλά χρόνια, δεν υπάρχουν σοφότερα λόγια απ’ αυτά που
είπε τον Μάιο του 1997, παρουσιάζοντας την Αυτοβιογραφία του: «Αυτό που
μετράει στη ζωή είναι πάνω απ’ όλα οι ανθρώπινες σχέσεις, πόσους ανθρώπους
αγάπησες, πόσοι σε δίδαξαν, πόσοι στάθηκαν πλάι σου. Όσο για μένα, προσπάθησα
να σκάψω σε βάθος αλλά δεν τα κατάφερα. Κι έμεινα έτσι στην επιφάνεια».

Ταπεινόφρων, λαϊκός, βαθύτατα πεισμένος ότι η δημοκρατία είναι ανατρεπτική και
ότι η ισότητα δεν πρέπει να πάψει να αποτελεί τον βασικό στόχο της Αριστεράς,
ο Μπόμπιο ήταν φιλόσοφος και άνθρωπος της δράσης μαζί. H Ιταλία τον αποχαιρετά
σε μια στιγμή που είχε ανάγκη τη διαύγειά του περισσότερο από ποτέ, έγραψε ο
Κλάουντιο Μάγκρις στην Κοριέρε. Λάθος: τον είχαμε ανάγκη όλοι.