Nέος πόλεμος της μαντίλας

Στο προσκήνιο της δημόσιας ζωής στην Τουρκία εκτοξεύεται και πάλι η
μουσουλμανική μαντίλα, ύστερα από την απόφαση της Γαλλικής Δημοκρατίας να
προωθήσει τις απαγορεύσεις των θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία και στις
δημόσιες υπηρεσίες, αλλά και εν αναμονή της απόφασης του Ευρωπαϊκού
Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που καλείται να τοποθετηθεί επισήμως
απέναντι στις απαγορεύσεις που ισχύουν στην Τουρκία.

Φοιτήτριες στην Κωνσταντινούπολη διαδηλώνουν μετά την απαγόρευση της μαντίλας στα τουρκικά πανεπιστήμια, το 1998

Οι εγχώριες συντηρητικές ελίτ παρακολούθησαν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις
αποφάσεις της γαλλικής κυβέρνησης, που έγιναν αμέσως πρωτοσέλιδα στις
μεγαλύτερες εφημερίδες της Κωνσταντινούπολης, ενώ τα περισσότερα τηλεοπτικά
δίκτυα διέκοψαν τα προγράμματά τους, για να μεταδώσουν απευθείας τις σχετικές
δηλώσεις του Ζακ Σιράκ.

«Οι κοσμικές συντηρητικές ελίτ της Τουρκίας θεώρησαν τις γαλλικές απαγορεύσεις
ως ένα μεγάλο στήριγμα», εκτιμά ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Γαλατασαράι,
Αλέν Μποκέλ, επισημαίνοντας ωστόσο τις σημαντικές διαφορές ανάμεσα στη Γαλλία
και την Τουρκία, όσον αφορά τις απαγορεύσεις της μουσουλμανικής μαντίλας.

H ερμηνεία του κοσμικού καθεστώτος που κυριαρχεί στην Άγκυρα είναι ουσιαστικά
πολύ διαφορετική από το καθεστώς που ισχύει στη Γαλλία, όπου υπάρχει ένας
σαφής και απόλυτος διαχωρισμός μεταξύ Κράτους και Εκκλησίας – Θρησκείας, ενώ
στη συντηρητική κεμαλική φιλοσοφία εκκοσμίκευση σημαίνει ότι το κράτος ελέγχει
– με αυταρχισμό – τη θρησκεία.

Ωστόσο, το παραδοσιακό κεμαλικό κράτος βρίσκει τις ρίζες του στους Γάλλους
Ιακωβίνους και πολλοί ακαδημαϊκοί επισημαίνουν ότι η κληρονομιά αυτή, όπως και
στη Γαλλία, δημιουργεί σοβαρές αγκυλώσεις όσον αφορά τα θρησκευτικά σύμβολα,
καθιστώντας ιδιαίτερα δύσκολη μια διαφορετική προσέγγιση απέναντι στη μαντίλα.

Το πρόβλημα. «Το κεφαλομάντιλο είναι ένα από τα βασικά προβλήματα της
τουρκικής κοινωνίας», τονίζει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μπαχτσέσεχιρ,
Εσέρ Καρακάς, επισημαίνοντας ότι οι απαγορεύσεις που ισχύουν στην Τουρκία, και
κυρίως η απαγόρευση της εισόδου φοιτητριών που φορούν μαντίλα στα
πανεπιστήμια, δημιουργούν ένα μεγάλο πρόβλημα κοινωνικής ενσωμάτωσης.

Εκτός από τις πολιτικές διαστάσεις των απαγορεύσεων αυτών, που άρχισαν να
θεσμοθετούνται στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και στις αρχές του ’90, όταν το
πολιτικό Ισλάμ άρχισε να θεωρείται απειλή, η μαντίλα έχει πλέον πάρει έντονο
κοινωνικό συμβολισμό.

H λεγόμενη ισλαμική μεσοαστική τάξη, που αναδείχθηκε από τις αρχές του ’90
στην Τουρκία και έφτασε τον Νοέμβριο του 2002 να κατακτήσει την εξουσία στην
Άγκυρα, θεωρεί τη μαντίλα περισσότερο σύμβολο ισχυρής κοινωνικής
διαφοροποίησης παρά σύμβολο στρεφόμενο κατά του κοσμικού κράτους.

Οι τάσεις. H διαφοροποίηση αυτή επισημαίνεται κάθε φορά που οι σύζυγοι
του Ταγίπ Ερντογάν, του Αμπντουλάχ Γκιουλ και άλλων στελεχών του Κόμματος
Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης δεν προσκαλούνται στις επίσημες τελετές, γεγονός που
ενισχύει το συναίσθημα αποξένωσης από τους κεμαλικούς πόλους εξουσίας, που
κυριαρχεί στους μουσουλμανικούς κύκλους της Τουρκίας.

H τάση αυτή καταδεικνύεται με σαφή τρόπο από πρόσφατη μεγάλη έρευνα που
διεξήχθη στην Τουρκία, σύμφωνα με την οποία το 70% των Τούρκων δεν θεωρεί τη
μαντίλα σύμβολο κατά του κοσμικού καθεστώτος, ενώ μόνο το 5,4% των γυναικών
που καλύπτουν το κεφάλι τους χρησιμοποιούν τον όρο τουρμπάνι (turban), που
έχει σαφώς πολιτικό νόημα.

H EPEYNA

«Να επιτραπεί στα πανεπιστήμια»

H έρευνα τάραξε τα λιμνάζοντα νερά που καλύπτουν το ταμπού των γραφειοκρατικών
και στρατιωτικών ελίτ, καθώς δείχνει ότι η χρήση της μαντίλας συνδέεται σχεδόν
απόλυτα με το κοινωνικό, οικονομικό και μορφωτικό επίπεδο και ταυτόχρονα είναι
μια πράξη που συνδέεται με τις κοινωνικές και θρησκευτικές συνήθειες, όπως
αυτές απορρέουν από ορισμένες παραδόσεις της τουρκικής κοινωνίας και όχι με
την αμφισβήτηση του κοσμικού χαρακτήρα του τουρκικού κράτους.

Για παράδειγμα, ο μέσος μηνιαίος μισθός μιας γυναίκας που φορά μαντίλα είναι
363 εκατ. τουρκικές λίρες (περίπου 200 ευρώ), ενώ ο αντίστοιχος μισθός μιας
γυναίκας που δεν φορά κεφαλομάντιλο είναι 964 εκατ. λίρες (περίπου 550 ευρώ).
Οι διαφορές ανάμεσα στα κοινωνικά στρώματα είναι ραγδαίες, με το υψηλότερο
κοινωνικό επίπεδο να έχει μόλις 9,5% των γυναικών που φορούν μαντίλα και το
χαμηλότερο το 84,9%. Τέλος, σύμφωνα πάντα με την ίδια έρευνα, το 64,2% των
γυναικών στην Τουρκία φοράει μαντίλα, ενώ το 75,5% των Τούρκων θεωρεί ότι
πρέπει να αρθεί η απαγόρευση του κεφαλομάντιλου στα πανεπιστήμια και το 62,6%
εκτιμά ότι η χρήση της μαντίλας μπορεί να επιτραπεί στις δημόσιες υπηρεσίες,
ποσοστά που φέρνουν σε δύσκολη θέση όσους επιμένουν να στηρίζουν τις
απαγορεύσεις.

H Τουρκία περιμένει τώρα με αγωνία την επικείμενη απόφαση του Ευρωπαϊκού
Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για τις απαγορεύσεις όσον αφορά τη μαντίλα,
απόφαση που θα φέρει και πάλι το ζήτημα στο επίκεντρο της τουρκικής δημόσιας
συζήτησης.