TPITH AΠOΨH Yλικά και υλικότητα

Τα υλικά και η αρτιότητα της κατασκευής αποτελούν καθοριστικό παράγοντα ενός
συνεπούς αρχιτεκτονικού έργου.

Οι επιλογές των αρχιτεκτόνων εκλαμβάνονται συχνά ως έμμονες ιδέες,
χαρακτηρίζουν όμως σε μεγάλο βαθμό τις προθέσεις τής σύνθεσης και την ποιητική
του έργου.

Δεν υπάρχει φυσικά μία μόνο εκδοχή για τα υλικά και τις συσχετίσεις τους σε
κάθε αρχιτεκτονική πρόταση, είναι όμως γεγονός ότι οι απρόβλεπτες αλλαγές
διαταράσσουν συνήθως την ενότητα του συνόλου.

Το κάθε υλικό έχει τις ιδιότητές του: βάρος, πυκνότητα, υφή, χρώμα, επιδέχεται
την ευαισθησία της επεξεργασίας του χειροτεχνήματος, είναι τελειωμένο και
άκαμπτο, αδρό ή λείο, έχει ειδικές απαιτήσεις συνδυασμών και συναρμογών,
ιδιαίτερες σχέσεις με το φως, τον χώρο και τον χρόνο.

Υλικά φιλικά στον άνθρωπο, προσαρμοσμένα στο μέτρο του σώματος και στους
ρυθμούς του βηματισμού, προσδίδουν υλικότητα στον οργανισμό του οικοδομήματος.

Υλικά ανθεκτικά στις φθορές του χρόνου ή εφήμερα από τη γένεσή τους, υλικά
πολύτιμα – κι αυτό δεν προϋποθέτει πάντα υψηλό κόστος – και άλλα που με την
αυθάδη παρουσία τους πληγώνουν ή εκχυδαΐζουν το περιβάλλον.

H αρχιτεκτονική – τέχνη των αναλογιών – εγκαθιστά στον χώρο και στον χρόνο ένα
σύστημα πολύπλοκων σχέσεων, όπου κανένα στοιχείο δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από
τα άλλα. Όπως κάθε έργο τέχνης, το αρχιτεκτονικό έργο είναι ύλη, είναι πνεύμα,
είναι μορφή και είναι περιεχόμενο.

Αυτή η συνύπαρξη χαρακτηρίζει το μικρό σύμπαν του έργου, ακόμα και όταν τα
διαφορετικά – ακόμα και ετερόκλητα – στοιχεία τα οποία το συγκροτούν,
παραπέμπουν στην τέχνη του κολάζ.

Παράδειγμα ενδεικτικό, οι δρόμοι του Δ. Πικιώνη στην περιοχή του Φιλοπάππου.

Εκεί το κάθε κομμάτι, επιλεγμένο από τον αρχιτέκτονα, ήρθε από έναν άλλο
συγγενικό χώρο να προστεθεί οργανικά στο σύνολο. Τοποθετήθηκε με άκρα προσοχή
και ευαισθησία στη νέα του θέση, με αρμονικές χαράξεις, με έντεχνους αρμούς ή
παρεμβλήματα από τσιμέντο ή μπετόν.

Με τις κατάλληλες συναρμογές και την ποιητική που εκπέμπει, ενσωματώνει την
καταγωγή του στη νέα πραγματικότητα με έναν τρόπο μοναδικό.

Ας είμαστε προσεκτικοί λοιπόν, όταν με ευκολία καταδικάζομε κάποια υλικά ως
υπεύθυνα για την υποβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος, φορτώνοντας π.χ. όλες
τις ευθύνες στα καταραμένα υλικά: το μπετόν και το τσιμέντο.

Με την ανάπτυξη ενός άγονου κριτικού λόγου υποβαθμίζεται η αρχιτεκτονική και
βάλλεται ανεπανόρθωτα το ίδιο το σώμα τής πόλης.

H αγορά κατακλύζεται από νέα οικοδομικά υλικά, πριν ακόμα προλάβουμε να τα
γνωρίσουμε αντικαθίστανται από άλλα, εμείς όμως οφείλουμε να επιλέξουμε από
τον χείμαρρο των νέων πραγμάτων που προσφέρονται, όσα προσαρμόζονται στον
τόπο, στην κλίμακα και στον επιθυμητό χαρακτήρα του έργου, διερευνώντας σε
κάθε περίπτωση, όσο είναι δυνατόν, τις τεχνικές δυνατότητες και την
υπευθυνότητα των κατασκευαστών.

Το βαθύτερο νόημα της αρχιτεκτονικής παραπέμπει στον λόγο, στην αναλογία και
στην επιλογή, στην προσαρμογή των προθέσεών μας σε ανάγκες υλικές και
πνευματικές.

H ποιητική του έργου εγγράφεται στη διαχείριση της κατασκευής, άλλοτε
επικαλύπτοντάς την με ένα πέπλο αποξένωσης από τη φυσική καταγωγή των υλικών
(το χρώμα αναλαμβάνει συχνά αυτόν τον ρόλο), άλλοτε τονίζοντας την υφή, την
κλίμακα και τον χαρακτήρα τους.

Και οι δύο περιπτώσεις είναι αποδεκτές, αρκεί να υπάρχει η κινητήρια δύναμη
που εμψυχώνει το σύνολο και προσδίδει στο έργο πέρα από τα αυτονόητα της
λειτουργικής και κατασκευαστικής επάρκειας, την ποιητική του διάσταση.

Είναι γεγονός ότι και η αρχιτεκτονική αναλαμβάνει στην εποχή μας, και μάλιστα
καθυστερημένα στην Ελλάδα, όπως από τα μέσα του 19ου αιώνα διαπίστωνε ο
Φλομπέρ, ό,τι πιο δύσκολο και άδοξο: το έργο της μετάβασης.

Για να κτίσεις, έγραφε, κάτι που θ’ αντέξει στον χρόνο, χρειάζεται βάση
σταθερή. «Το μέλλον μάς βασανίζει και το παρελθόν μάς συγκρατεί. Να γιατί μας
διαφεύγει το παρόν».

H Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.