Hμερολόγια Σεφέρη, όπως… Bιρτζίνια Γουλφ

Με τη φωτογραφία του Γιώργου Σεφέρη στην παραλία της Σαλαμίνας Κύπρου (1954) εικονογραφεί το λογοτεχνικό ένθετο των «Times» τη δισέλιδη κριτική του Πίτερ Γκριν για τη βιογραφία του νομπελίστα ποιητή από τον Ρόντρικ Μπίτον

«H βιογραφία του Γιώργου Σεφέρη από τον Ρόντρικ Μπίτον μάς επιτρέπει να τον
προσεγγίσουμε πολύ καλύτερα ως άνθρωπο, εραστή και διπλωμάτη. Αλλά το
βασανιστικό αίνιγμα της ποίησής του θα συνεχίσει να αντιστέκεται πεισματικά σε
κάθε οριστική ανάλυση», γράφει ο Peter Green στο νέο «Times Litterary
Supplement».

Στο μεγάλο αφιέρωμα σε ελληνικά θέματα, του λογοτεχνικού ενθέτου των
«Times», «TLS», ο Σεφέρης έχει την κεντρική θέση. Αυτό βέβαια οφείλεται στο
γεγονός της πρόσφατης κυκλοφορίας της βιογραφίας του Ρόντρικ Μπίτον στα
αγγλικά (ακολουθεί σε λίγες μέρες η ελληνική μετάφραση από την Ωκεανίδα), στην
οποία και βασίζεται ένα άρθρο για τον νομπελίστα ποιητή, έκτασης πλέον των δύο
σελίδων. Το πρωτοφανούς μεγέθους αφιέρωμα στη φιλολογική Ελλάδα περιλαμβάνει
ακόμη κριτικές: για το μυθιστόρημα του Παύλου Μάτεσι «H μητέρα του σκύλου»
(στα αγγλικά: «The daughter»)· για τη «Βάρδια», το μοναδικό μυθιστόρημα του
ποιητή Νίκου Καββαδία που κυκλοφορεί στα αγγλικά με τον τίτλο «First dog»· για
την έκδοση του Ντέιβιντ Ρικς «Modern Greek Writing», μια ανθολογία σαρωτική
πενήντα πεζογράφων και ποιητών που ξεκινούν από τον Μακρυγιάννη και τον Σολωμό
και καταλήγουν στον Μιχάλη Γκανά· για το βιβλίο της Μάργκαρετ Αλεξίου «After
Antiquity».

«Θα πρέπει να εξοικειωθούμε με το γεγονός ότι ο Γιώργος Σεφέρης είναι ένας
εξαιρετικά πολύπλοκος και και δύσκολος ποιητής», λέει ο Peter Green. «Στα
συνήθη εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι Αγγλο-Αμερικανοί αναγνώστες ενός Έλληνα
δημιουργού, ο Σεφέρης προσέθεσε μια σειρά από φιλολογικές δυσκολίες, την ίδια
στιγμή που, παραδόξως, επέμενε ότι αυτό που επιθυμούσε να κατακτήσει ήταν η
απλότητα».

Ποια είναι τα «συνήθη εμπόδια»; Ο αρθρογράφος τα απαριθμεί με αρκετή
ευστοχία για να δείξει στον Άγγλο αναγνώστη τις συμπληγάδες του νέου
ελληνισμού: «οι ανεπαίσθητα διαφορετικές στάσεις απέναντι στον κλασικό
ελληνισμό· η όλη μεταβυζαντινή παράδοση που κωδικοποιήθηκε στον όρο
“ρωμιοσύνη”· η κληρονομιά μιας μοναρχίας που επιβλήθηκε έξωθεν και μιας
τεχνητής αρχαΐζουσας γλώσσας· το όραμα (ορθόδοξο και εθνικιστικό ταυτόχρονα,
το ονομαζόμενο “Μεγάλη ιδέα”) της ανάκτησης της Κωνσταντινούπολης, όραμα που
τορπιλίστηκε με την καταστροφή της Σμύρνης το 1922· τα βαθιά σημάδια που άφησε
ο B’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η εμφύλια σύρραξη και η επτάχρονη δικτατορία των
συνταγματαρχών.

Στο άρθρο καταγράφονται σημαντικά κομμάτια της προσωπικής και ποιητικής
περιπέτειας του Γιώργου Σεφέρη. Ως προς τις επιρροές του, σημειώνει την
επίδραση που άσκησαν πάνω του ποιητές σχεδόν άγνωστοι στο αγγλόφωνο κοινό του
μεγέθους ενός Παλαμά και ενός Σικελιανού. Καταγράφει επίσης την αμφίθυμη σχέση
του με την καβαφική ποίηση και, φυσικά, τον στενό δεσμό του με το έργο του
Έλιοτ. H περίπτωσή του δυσκολεύει ακόμη περισσότερο, λέει ο Green, αν
αναλογιστεί κανείς την ποικιλία των λογοτεχνικών παραδόσεων που μελέτησε ο
Σεφέρης – από τους Μαλαρμέ και Λαφόργκ μέχρι τον Βαλερί και τον Πάουντ.
Περιγράφει την αντίστασή του στον υπερρεαλισμό, παρά το γεγονός ότι
«καρποφόρησε στην Ελλάδα με μεγαλύτερη επιτυχία από οπουδήποτε αλλού». Και
επισημαίνει την έλλειψη αγγλικής μετάφρασης των «Ημερολογίων» του, που τα
συγκρίνει με εκείνα της Βιρτζίνια Γουλφ. Μιλάει και για τη σχέση του Γιώργου
Σεφέρη με την παντρεμένη Λουκία Φωτοπούλου και τη μυστικότητά της λόγω της
διπλωματικής ιδιότητητας του ποιητή και καταλήγει: «Όπως ένας από τους
διαδόχους της ποίησής του, η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, έτσι και ο Σεφέρης σχεδόν
ταύτιζε τον Έρωτα και τον Θάνατο. Χρειαζόταν τον θάνατο για να καταλάβει τη
ζωή. Και προσέγγιζε το παρόν μόνον διαμέσου του παρελθόντος».

H κριτική της ανθολογίας του Ντέιβιντ Ρικς «Σύγχρονη ελληνική γραφή»
είναι θερμή. Το «TLS» τη χαρακτηρίζει «εξαιρετική» και επισημαίνει το γεγονός
της καλής επιλογής, στις περισσότερες περιπτώσεις, μεταφράσεων. Σημαντική
θεωρείται η παρουσία ονομάτων όπως του Τσαρλς Μπρίνσλεϊ Σέρινταν (γιου του
θεατρικού συγγραφέα) ή του Τζέιμς Μέριλ σε «λίγες αλλά εξαιρετικές αποδόσεις
ποιημάτων του Καβάφη». Στο άρθρο γίνονται επιμέρους παρατηρήσεις («άραγε
χρειάζεται πράγματι ο Κώστας Ταχτσής περισσότερες από δέκα σελίδες;»,
αναφέρεται χαρακτηριστικά), αλλά η γενική εικόνα εμφανίζεται αντιπροσωπευτική.
Το άρθρο τελειώνει με στίχους του Μιχάλη Γκανά (στα αγγλικά, φυσικά) από το
«Ναυάγιο»: «Παλιό το σπίτι, πέφτουν οι σοβάδες/ μετριούνται τα πλευρά του
τοίχου… Το σπίτι παλιό, πολυταξιδεμένο, / άξαφνα κάνει μνήμες, βουλιάζει».

Συναρπαστικός ρεαλισμός, μακάβρια θεατρικότητα

Απηχήσεις από τον Μπρεχτ, τον Μπέκετ και την ελληνική βεντέτα βλέπει στο
έργο του Παύλου Μάτεσι «H μητέρα του σκύλου» η κριτικός Maya Jaggi. Κάνει μια
λεπτομερή εξιστόρηση του μύθου και λέει ότι «το βιβλίο αποκαλύπτει τη συντριβή
εκείνων που βρέθηκαν στη σκιά μεγάλων συγκρούσεων». Επισημαίνει δε ότι το
μυθιστόρημα του Έλληνα συγγραφέα, τέσσερα χρόνια πριν το «Μαντολίνο του
λοχαγού Κορέλι», έθεσε την Κεφαλονιά της εποχής του πολέμου στο επίκεντρο της
δράσης. «Όπως και το μυθιστόρημα του Λουί ντε Μπερνιέρ, η «Μητέρα του σκύλου»
στρέφει την προσοχή της σε μια σχέση, την εποχή του πολέμου, ανάμεσα σε μία
ντόπια και έναν Ιταλό στρατιώτη. H δύναμη όμως που καθοδηγεί τη δράση είναι
λιγότερο το πάθος και περισσότερο η πείνα, σε ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει
έναν συναρπαστικό ρεαλισμό με κωμική και μακάβρια θεατρικότητα».