Διπλά προσεκτικοί οι ζημιωμένοι επενδυτές

Αν χάσουν πολλά χρήματα στο χρηματιστήριο, οι επενδυτές συμπεριφέρονται μετά με προβλέψιμο τρόπο, σύμφωνα με τον νομπελίστα Οικονομίας για το 2002 Βέρνον Σμιθ

Όλη η ζωή τού Βέρνον Σμιθ μετριέται σε ανόδους και πτώσεις του χρηματιστηρίου.
Γεννήθηκε την Πρωτοχρονιά του 1927, λίγο καιρό πριν από την κατάρρευση του
αμερικανικού χρηματιστηρίου. Ο ίδιος θυμάται πώς έζησε τα παιδικά του χρόνια
στην εποχή της Μεγάλης Ύφεσης, όταν η οικογένειά του έδινε πραγματικό αγώνα
για να μη χάσει τη φάρμα από την οποία ζούσαν όλοι. Το 1987, όταν έσκασε ξανά
η φούσκα στο χρηματιστήριο, παρακολουθούσε τα δρώμενα ως ακαδημαϊκός.

Αυτή η τελευταία κατάρρευση της αγοράς οδήγησε τον Σμιθ να εκπονήσει τη μελέτη
που έμελλε να του χαρίσει το Νόμπελ στα Οικονομικά. Έδειξε, εξομοιώνοντας την
επενδυτική συμπεριφορά σε εργαστήρια, πώς δημιουργούνται οι φούσκες. Το
«πάντρεμα» αυτό της ψυχολογίας με τα οικονομικά απέκτησε μεγάλη αξία πρόσφατα
και ο Σμιθ κέρδισε το Νόμπελ στον απόηχο της κατάρρευσης των μετοχών εταιρειών
υψηλής τεχνολογίας.

Νωπές οι μνήμες

Από τη θέση τού καθηγητή Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο George Mason της
Βιρτζίνια των ΗΠΑ, ο Σμιθ παρακολουθεί ξανά την άνοδο του χρηματιστηρίου. Δεν
είναι ιδιαίτερα επιφυλακτικός, καθώς εκτιμά ότι δεν υπάρχει κι άλλη κατάρρευση
προ των πυλών. Πιστεύει ότι οι μνήμες από την κατάρρευση της αγοράς, το 2000,
είναι ακόμη νωπές στο μυαλό των επενδυτών. «Οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία
μιας νέας φούσκας σε μία αγορά δημιουργούνται όταν στην αγορά αυτή εισέρχεται
νέα γενιά επενδυτών», λέει ο καθηγητής.

Όταν οι επενδυτές ζημιωθούν στο χρηματιστήριο συμπεριφέρονται με προβλέψιμο
τρόπο, συμπεραίνει ο Σμιθ από τις μελέτες του. Ήταν αδύνατο να γίνει μελέτη
για τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούνται οι αγορές και οι πωλήσεις στην
αίθουσα του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης λόγω του τεράστιου όγκου των
συναλλαγών, κι έτσι ο Σμιθ έφτιαξε τη δική του αίθουσα συναλλαγών, σε ένα
εργαστήριο.

Πειράματα με συναλλαγές

Στο Πανεπιστήμιο Purdue και στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνας, ο Σμιθ συγκέντρωσε
δεκάδες μεταπτυχιακούς φοιτητές, οι οποίοι πραγματοποιούσαν αγοραπωλησίες με
μια συγκεκριμένη μετοχή που είχε «σωστή τιμή» τριών δολαρίων. Κατόπιν άρχισε
να κάνει μια σειρά από πειράματα με τις συναλλαγές αυτές, που άλλα διαρκούσαν
μερικά λεπτά κι άλλα μια ολόκληρη ημέρα, στη διάρκεια των οποίων οι
«επενδυτές» αγόραζαν και πωλούσαν μετοχές.

Οι επενδυτές του Σμιθ πλεονεκτούσαν έναντι των επενδυτών της Γουώλ Στρητ,
επειδή γνώριζαν τη «σωστή τιμή» της μετοχής τους. Και όμως, ο επενδυτικός
«πυρετός» κατέλαβε τους φοιτητές του Σμιθ, οι οποίοι ανέβασαν την τιμή πάνω
από τα 3 δολάρια και συνέχισαν να αγοράζουν. Μόλις ικανός αριθμός «παικτών»
αποφάσισε να σταματήσει να πληρώνει αυτή τη διαφορά τιμής πάνω από τη δίκαιη
αποτίμηση των τριών δολαρίων ανά μετοχή, η εικονική αγορά κατέρρευσε. Όταν ο
Σμιθ επανέλαβε το πείραμα, με την ίδια ομάδα φοιτητών, δημιουργήθηκε ξανά
φούσκα, μόνο που αυτή τη φορά ήταν μικρότερη. Την τρίτη φορά οι επενδυτές –
φοιτητές δεν ανέβασαν την τιμή της μετοχής πάνω από τα επίπεδα της «σωστής
τιμής» των τριών δολαρίων.

Οι μεγαλύτερες φούσκες

Ο Βέρνον Σμιθ επανέλαβε τα πειράματά του αρκετές φορές, χρησιμοποιώντας άλλοτε
μεταπτυχιακούς φοιτητές και άλλοτε επαγγελματίες τού χρηματοπιστωτικού κλάδου.
Όπως σημείωσε ο καθηγητής, οι μεγαλύτερες φούσκες δημιουργήθηκαν στα πειράματα
με επαγγελματίες του χρηματοπιστωτικού κλάδου. «Ρωτούσες τους ανθρώπους αυτούς
ποια είναι η στρατηγική τους και οι περισσότεροι απαντούσαν ότι ήθελαν να
αγοράσουν κάτω από τη “σωστή τιμή” και να πουλήσουν πάνω από αυτή», θυμάται ο
Σμιθ. «Όμως, οι άνθρωποι είναι μυωπικοί. Όταν η τιμή ανεβαίνει, πιστεύουν ότι
θα εξακολουθήσει να ανεβαίνει», εξηγεί.

Σημαντικές οι φούσκες για τον καπιταλισμό

Τα συμπεράσματα του Σμιθ καθησυχάζουν όσους φοβούνται ότι τα χρηματιστήρια
ανεβαίνουν ξανά σήμερα χωρίς λογική. Οι ανησυχίες αυτές, βέβαια, δεν είναι
αβάσιμες. Ο χρηματιστηριακός δείκτης S&Ρ 500 έχει αυξηθεί 26% τους
τελευταίους 12 μήνες, από τότε που η αγορά έφτασε στα χαμηλότερα σημεία της.

Ο Βέρνον Σμιθ πιστεύει στη μακροπρόθεσμη σοφία των αγορών. Με τη δημιουργική
του σκέψη μπόρεσε να δει πέρα από τις παραδοσιακές θεωρίες των κλασικών
οικονομικών. Για τον Σμιθ, οι φούσκες είναι σημαντικές για τον καπιταλισμό.
«Κάθε φούσκα δημιουργείται από τις μεγάλες καινοτομίες (στην οικονομία) και οι
καινοτομίες αυτές μακροπρόθεσμα ωφελούν την οικονομία», λέει ο καθηγητής.

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Γιώργος Κανελλόπουλος