Tο μελάνι φωνάζει την απουσία

Ποιήματα και πεζά από το 1973 μέχρι και το 2003 (ακόμα και αποσπάσματα πολύ πρόσφατων μυθιστορημάτων της Ευγενίας Φακίνου και της Ρέας Γαλανάκη) περιλαμβάνονται στην ανθολογία κειμένων για τα γεγονότα της 17ης Νοέμβρη 1973, που έκανε ο Ηλίας Γκρης

Λέει στο ποίημα «Φοβάμαι» (Νοέμβριος 1983) ο Μανόλης Αναγνωστάκης: Φοβάμαι /
τους ανθρώπους που εφτά χρόνια / έκαναν πως δεν είχαν πάρει χαμπάρι / και μια
ωραία πρωία – μεσούντος κάποιου Ιουλίου – / βγήκαν στις πλατείες με σημαιάκια
κραυγάζοντας / «Δώστε τη χούντα στο λαό». / Φοβάμαι τους ανθρώπους που με
καταλερωμένη τη φωλιά / πασχίζουν τώρα να βρουν λεκέδες στη δική σου…

Τα γεγονότα του Πολυτεχνείου είναι ακόμη και σήμερα, τριάντα χρόνια μετά,
άβολα τοποθετημένα σε μια γωνιά της συλλογικής μνήμης. Αιωρούνται βασανιστικά
ανάμεσα σε δύο ενοχές: την ενοχή της μη αντίστασης των πολλών απέναντι στη
χούντα και την ενοχή για μια μεταπολιτευτική υπόσχεση που δεν εκπληρώθηκε με
τον τρόπο που οι περισσότεροι οραματίζονταν – ή φαντασιώνονταν, ανάλογα με την
οπτική γωνία που το βλέπει κανείς. Οπότε τι μένει; H αμηχανία. Αμηχανία που
αποτυπώνεται καίρια στην ελληνική ποίηση και πεζογραφία, όπως την ανθολογεί ο
Ηλίας Γκρης. Το βιβλίο του «Το μελάνι φωνάζει» («Μεταίχμιο»), με λογοτεχνικά
κείμενα που αναφέρονται άμεσα ή έμμεσα στο Πολυτεχνείο, παρουσιάζεται σήμερα
προσφέροντας στον αναγνώστη ένα μωσαϊκό όσων έχουν γραφτεί – αλλά και,
παραδόξως, όσων δεν έχουν γραφτεί γι’ αυτό. «H 17η Νοέμβρη 1973», γράφει στον
πρόλογο της έκδοσης ο Ηλίας Γκρης, «μοιάζει με ενοχλητική μύγα. Όσο άφησε
αδιάφορους, αν δεν εξόργισε κιόλας, την Ακαδημία, την Εκκλησία, μεγάλο μέρος
της ακαδημαϊκής κοινότητας, άλλο τόσο δεν φαίνεται να απασχόλησε δημιουργικά
τη μείζονα πλειοψηφία της και την καλλιτεχνική κοινότητα».

Στην ποίηση, από τα 19 (σύμφωνα με την κατάταξη του Αλέξανδρου Αργυρίου)
ζώντα, την εποχή των γεγονότων, μέλη της «γενιάς του ’30», έξι ήταν που
εμπνεύστηκαν από αυτά. Ο Γιάννης Ρίτσος έγραψε ολόκληρο βιβλίο, οι Γιώργος
Βαφόπουλος, Νικηφόρος Βρεττάκος, Νίκος Γκάτσος, Ρίτα Μπούμη-Παππά, Νίκος
Παππάς, έγραψαν σκόρπια ποιήματα. H «γενιά του ’50» (Σινόπουλος, Αναγνωστάκης,
αλλά και Βαλαωρίτης, Δάλλας, Κακναβάτος κ.ά.) έγραψε ίσως περισσότερο αν και
με «σιβυλλικό τρόπο». Στη «γενιά του ’60» (Μάρκογλου, Χριστιανόπουλος κ.ά.) ο
ανθολόγος διακρίνει «ένα αίσθημα συγγενούς ματαίωσης», μία σύγκριση της
ψυχρολουσίας των διώξεων και των εξοριών με τη σύνθλιψη από τις ερπύστριες.
Όσο για τη γενιά του ’70, ο Γκρης θεωρεί ότι «επέδειξε μια μυστηριώδη
αβελτηρία απέναντι στα τραγικά συμβάντα και δεν μπόρεσε να συνδεθεί με μια
κορυφαία πράξη αμφισβήτησης». Προσθέτει πάντως ότι ποιητές όπως οι Λευτέρης
Πούλιος, Γιάννης Κοντός, Χρίστος Παπαγεωργίου, Μανόλης Πρατικάκης, Ντίνος
Σιώτης, Μίμης Σουλιώτης καταθέτουν την ποιητική τους μαρτυρία για τα γεγονότα.

«Όνειρο ήταν» η φωνή των φοιτητών

Πέρα από τη φωνή των λογοτεχνών, υπάρχει και η φωνή των ίδιων των φοιτητών.
H οποία καταγράφεται στο βιβλίο των Βαγγέλη Αγγελή και Ολύμπιου Δαφέρμου,
«Όνειρο ήταν…» (εκδ. Γαβριηλίδης), όπου ανθολογούνται αποσπάσματα δηλώσεων,
συνεντεύξεων, άρθρων 89 φοιτητών της εποχής. Ανάμεσά τους οι Αλέκος Αλαβάνος,
Μίμης Ανδρουλάκης, Νικόλας Βουλέλης, Τάσος Γουδέλης, Πέτρος Ευθυμίου,
Παναγιώτης Κανελλάκης, Ιωάννα Καρυστιάνη, Χρύσανθος Λαζαρίδης, Χρήστος Λάζος,
Σταύρος Λυγερός, Βασίλης Πάικος, Δημήτρης Παπαχρήστος, Άλκης Ρήγος, Κυριάκος
Σταμέλος, Δημήτρης Χατζησωκράτης, Νίκος Χριστοδουλάκης.

Για τη συγκέντρωση του υλικού χρησιμοποιήθηκαν εφημερίδες και περιοδικά από
το 1974 έως το 1993, μια τηλεοπτική εκπομπή («Πίσω από τα γεγονότα» της EPT),
μέρος του οπτικοακουστικού υλικού της Εταιρείας Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων που
δημοσιεύεται για πρώτη φορά, υπεύθυνες δηλώσεις φοιτητών του ΕΜΠ που
κατατέθηκαν στην Πρυτανεία του Ιδρύματος για την εισβολή της Αστυνομίας στο
Πολυτεχνείο, στις 14/2/1973, καθώς και αλληλογραφία του Ολύμπιου Δαφέρμου με
φοιτητές που πήραν ενεργά μέρος στο Κίνημα.

«Ξελιγωμένοι από… συγκίνηση»

Στην πεζογραφία υπάρχουν τρία έργα-χρονικά για το τρομερό τριήμερο του
Νοεμβρίου 1973: είναι το «Πώς φτάσαμε στη νύχτα της μεγάλης σφαγής» της Λιλής
Ζωγράφου, το «Τριήμερο στα κάγκελα» του Φώντα Κονδύλη και το «Χρονικό των
τριών ημερών» της Κωστούλας Μητροπούλου. Ο Ηλίας Γκρης περιλαμβάνει στο βιβλίο
του αποσπάσματα που προσπαθούν να αποδώσουν τα πραγματικά περιστατικά. Των
Μάρως Δούκα, Γιώργου Ιωάννου, Μαργαρίτας Λυμπεράκη, Αλέξανδρου Κοτζιά, Γιώργου
Μανιώτη, Δημήτρη Πετσετίδη, Τάκη Χατζηαναγνώστου.

Εντούτοις, ο πεζογράφος και ποιητής Ηλίας Γκρης, από τους εντός των τειχών
εκείνες τις κρίσιμες ημέρες, εκτιμά ότι τα γεγονότα «δεν πέρασαν όσο και όπως
άρμοζε στην ελληνική λογοτεχνία». Και ότι «αυτό που παραδίδεται στη νέα γενιά
έχει στοιχεία ενός μυθεύματος που μόνο εν σπέρματι φέρει την αλήθεια εκείνου
του εκρηκτικού θαύματος». Ανάμεσα στις πολλές μεταπολιτευτικές διαστρεβλώσεις
και το «μύθευμα της παλλαϊκότητας».

H λογοτεχνία όμως γνωρίζει την αλήθεια. Για την ενοχή της απουσίας από τον
αγώνα διαβάζουμε για παράδειγμα και στον «Γλαύκο Θρασάκη» του Βασίλη
Βασιλικού, αλλά και στο «Ζωή, την άλλη φορά» του Νίκου Χουλιαρά. Όσο για το
πώς σκέφτεται μια μερίδα των κάθε χρόνο μετεχόντων στην πορεία, υπάρχει και το
σαρκαστικό ποίημα του Αργύρη Μαρνέρου «Πολυτεχνείο 1979»: «Είναι ωραίοι οι
ανώνυμοι / Καθώς στο πανηγύρι έρχονται / M’ ένα γαρύφαλο στο χέρι / Για να
τιμήσουν τους νεκρούς / Μα πιο ωραίοι είναι όταν φεύγουν / Κρατώντας στο ίδιο
χέρι / Ένα σουβλάκι της ώρας / Πραγματικά ξελιγωμένοι / Από την υπερένταση της συγκίνησης».

INFO

Ηλίας Γκρης, «Το μελάνι φωνάζει», Εκδόσεις Μεταίχμιο, σελ. 295, τιμή: 19 ευρώ.

Βαγγέλης Αγγελής, Ολύμπιος Δαφέρμος «Όνειρο ήταν…», Εκδόσεις Γαβριηλίδη,
σελ. 366.