AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Σας θέλ’ ο παππούς σας… ο Bενιζέλος…

Κεντρική – Νότια Μικρασία. Περιφέρεια Φαράσων. Σατί.

Το Σατί βρίσκεται 64 χλμ. NA της Καισάρειας και 38,5 χλμ. BA των Φαράσων, στην
κοιλάδα του Ταχταλίμεζαρ ντερέ, παραπόταμου του Ζαμάντη. Οι κάτοικοί του το
1924 ήταν Έλληνες ελληνόφωνοι (47 οικογένειες – 180 άτομα). Το Σατί ήταν
μουχταρλίκι και υπαγόταν στο μουδουρλίκι της Κίσκας, στο καϊμακαμλίκι της
Φέκε, στο μουτερσαριφλίκι του Σίσι (Κοζάν) και στο βαλελίκι των Αδάνων.
Εκκλησιαστικά ανήκε στη μητρόπολη της Καισάρειας. Είχε σχέσεις και συναλλαγές
με ελληνικούς και τουρκικούς οικισμούς, μερικοί από τους οποίους βρίσκονταν
έξω από τα σύνορα της Καππαδοκίας.

(Μαρτυρία Κοσμά Δημητριάδη Ή Τσοχμελίδη, Πλατύ Θεσσαλονίκης –
αποσπάσματα)

Καισάρεια, 1902. Ο Μητροπολίτης Ιωάννης Αναστασιάδης στον νεκρικό θρόνο. (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών-αδημοσίευτη φωτογραφία)

‘Γω ήμουν στην πολιτεία Έβερεκ που λέγεται. Εκεί μας είπε ένας Τούρκος, φίλος
του πεθερού μου:

– Σας θέλ’ ο παππούς σας.

– Ποιος παππούς, τον ρωτάω.

– Ο Βενιζέλος, λέει. Τι κάθεστε; Θα φύγετε σ’ έξι μήνες ύστερα.

Αυτό γίνεται στα 1922 το Σεπτέμβρη. Ήρθα στο χωριό και το είπα. Άλλοι το
πίστεψαν, άλλοι δεν το πίστεψαν. Όλοι όμως θέλαμε να φύγομε και περιμέναμε.

Σε καμιά εικοσαριά μέρες ήρθε κι απ’ αλλού το χαμπέρι κι ο κόσμος άρχισε να
πουλάει τα ζώα του. Στενοχωριούμαστε να δούμε τι θα γίνει. Αφού δεν μπορούσαμε
να σταματήσομε εκεί βάρβαροι ήσαντε, έπρεπε να φύγομε. Κατά το Φεβρουάριο ή
Μάρτιο του 1923 χτύπησαν την Κουρούμζα οι τσέτες κι εμείς το μάθαμε αμέσως την
άλλη μέρα. Ήρθαν από κει και μας το είπανε. Τότε φοβηθήκαμε κι εμείς και καμιά
δεκαριά οικογένειες έφυγαν αμέσως απ’ το Σατί. Έφυγαν αυτοί που είχαν τον
τρόπο τους. Έφυγε κι ο ένας από τους παπάδες μας. Εμείς οι άλλοι οι φτωχοί
μείναμε. Πώς να φεύγαμε; Με τι λεπτά;

Έφτασε το καλοκαίρι. Θέρισαμ’ τα χωράφια, άλλοι τα πούλησαν έτσι που ήταν
αθέριστα και αρχίσαμε να φεύγομε. Σήμερα δέκα, αύριο πέντε οικογένειες. Σιγά
σιγά φεύγαμε. Όλοι ήμασταν σαράντα οικογένειες. Εγώ όταν έφυγα έμειναν πίσω
τρεις τέσσερις οικογένειες. Οι άλλοι είχαν φύγει. Τούρκους δεν είχαμε στο
Σατί. Μόνο δύο μπετχσήδες* είχαμε για να μας φυλάνε και τους πληρώναμε. Αυτοί
μόνο οι Τούρκοι απόμειναν στο χωριό όταν φύγαμε. Εγώ έφυγα κατά τον Ιούνιο.
Πήρα μαζί μου τον πατέρα μου, τη μάνα μου και μια εξαδέλφη μου. Τα πράγματά
μας τα φορτώσαμε στα γαϊδούρια, όπως κι ο άλλος κόσμος, και πήγαμε στο
Zιντζίdερε. Την εκκλησία μας την είχαν λεηλατήσει τρεις τέσσερις μήνες πριν να
φύγομε, οι τσέτες. Είχε μείνει το άγιο ποτήρι, το ευαγγέλιο και μερικές
εικόνες. Καθώς έμαθα, όταν έφυγαν και οι τελευταίοι από το χωριό – ήτανε κι
ένας θείος μου ανάμεσά τους, που τώρα έχει πεθάνει – τις εικόνες τις κρύψανε
σ’ ένα μαγαρά**, έξω από το χωριό. Το άγιο ποτήρι και το ευαγγέλιο τα φέρανε
στην Ελλάδα. Μου φαίνεται πως τα έχουν στην Αγριοσυκιά των Γιαννιτσών.

Άνδρες της 8ης Μεραρχίας και εύζωνοι του 5/42ου ΣΕΥ οργανώνουν αμυντικά τον τομέα τους, τοποθετώντας συρματοπλέγματα. Το έργο τους βοηθούν Οθωμανοί χωρικοί. (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Όταν πήγαμε στο Zιντζίdερε, εγώ πήγα κοντά στο δεσπότη Γερβάσιο και στο
δεσπότη Μελέτιο και κοιτάσκα τα ζώα τους. Μου έδιναν ημεροκάματο και
καθόμουνα.

Στο ορφανοτροφείο του Zιντζίdερε την εποχή εκείνη, στα 1923, ήταν Τούρκοι. Οι
Έλληνες είχαν φύγει από το ορφανοτροφείο πριν από έξι εφτά μήνες.

Πέρασα στο Zιντζίdερε τρεις μήνες. Ύστερα μια μέρα ο δεσπότης Μελέτιος μ’
ανέβασε σ’ ένα αυτοκίνητο που πήγε να πάρει Αμερικανούς από τη Μερσίνα και μ’
έστειλε εκεί. Μαζί μου έστειλε κι ένα συγγενή του. Οι δικοί μου μείνανε στο
Zιντζίdερε. Αυτοί δεν είχαν φόβο γιατί ήταν μεγάλοι. Εμείς οι νέοι έπρεπε να
φυλαχτούμε να μη μας πάρουν στρατιώτες.

Από το Zιντζίdερε ξεκινήσαμε το πρωί και με το βασίλεμα του ήλιου βρισκόμαστε
στη Μερσίνα. Πήγαμε μέσα στην αρμένικη εκκλησία. Όλη η εκκλησία ήταν γεμάτη
από πρόσφυγες. Μείναμε δυο μήνες στη Μερσίνα. Δουλεύαμε και ζούσαμε. Πάντα
βρισκότανε δουλειές. Έπειτα ήρθε ένα καράβι να πάρει τους αιχμαλώτους.
Λεγότανε «Αρχιπέλαγος». Μπήκανε όλοι οι αιχμάλωτοι, που είχαν μείνει στη
Μερσίνα από τα 1922. Μας πήραν κι εμάς. Μόνο άντρες ήτανε μέσα στο παπόρι·
τέσσερις πέντε χιλιάδες.

Τρία μερόνυχτα ταξιδεύαμε και στις 20 Δεκεμβρίου του 1923 φτάσαμε στον
Πειραιά. Μας πήγαν στον Άι-Γιώργη, μας έλουσαν, μας απολύμαναν κι έπειτα μας
έφεραν πάλι στον Πειραιά. Ύστερα από ένα μήνα πήγα στα Ραβάνια.

Ήρθε και η οικογένειά μου με άλλους πρόσφυγες το καλοκαίρι του 1924. Ρώτησαν
και με βρήκανε. Στα 1925 ήρθαμε στο Πλατύ κι από τότε μένομε εδώ.

* Φύλακες , ** Σπηλιά

Απρίλιος 1957.