TPITH AΠOΨH Φαιά ουσία και φαιοί άνθρωποι

Πού έχει πάει η ευφυΐα; Όσοι την ψάχνουν, όσοι έχουν ανάγκη την παρουσία της,
φθάνουν στην πικρή διαπίστωση: Κάπου έχει κρυφτεί. Δεν υπάρχει παρά μόνο
σπάνια στις συνομιλίες, στα κείμενα, στις εικόνες. Δυσεύρετη εκείνη η λάμψη
που επιτρέπει στους ανθρώπους να χαίρονται επειδή δεν είναι κολλημένοι σε
κοινοτοπίες και κλισέ, που τους κάνει για μια στιγμή ικανούς να ανατρέπουν τον
κόσμο και να τον ξαναστήνουν στα πόδια του – σε στάση διαφορετική.

Και όμως. Την ώρα που εξυμνούνται τόσο οι υψηλοί δείκτες νοημοσύνης, οι
πενιχρές σκέψεις και κουβέντες δίνουν και παίρνουν. Κυριολεκτικά δίνουν και
παίρνουν, αφού δεν χρειάζεται πια κάποιος να πει ή να πράξει κάτι ιδιαίτερο
και αξιόλογο για να αποσπάσει αυτό που περίπου επιδιώκει.

Με δήθεν χαλαρό ύφος, με μια έκφραση πάνω στην οποία δεν φαίνεται γραμμένο
τίποτα, οι συναλλασσόμενοι διεκπεραιώνουν τις υποθέσεις τους. Οι δουλειές
προχωράνε, οι λογαριασμοί τακτοποιούνται. Και ο καθένας μόνο όταν γυρίζει την
πλάτη του στους άλλους αφήνει το βλέμμα του να πάρει τη γυαλάδα της
ικανοποίησης. Τα κατάφερε και σήμερα. Έβγαλε το κέρδος του (μερικά χρήματα,
μια γνωριμία, μια διευκόλυνση) χωρίς να φανεί πως το διεκδίκησε επίμονα. Τι
έκανε λοιπόν. Μα απλώς προσποιήθηκε πως «δεν καταλαβαίνει».

Έχει, πράγματι, εξαπλωθεί αυτή η μεθοδική προσποίηση τόσο, ώστε ανάμεσα σ’
αυτήν και την τεχνολογική εξέλιξη να εμφανίζεται μια ακραία αντίθεση. Ειδικοί
επιστήμονες και μελλοντολόγοι αναγγέλλουν πως σε λίγα χρόνια τα υλικά
αντικείμενα θα γίνουν έξυπνοι βοηθοί και υπηρέτες μας. Αισθητήρες ακριβείας
τοποθετημένοι στα οικιακά σκεύη, στα έπιπλα, στους τοίχους των σπιτιών θα
προσλαμβάνουν τις επιθυμίες των χρηστών και θα τις ικανοποιούν αμέσως. H ζωή
μέσα στο σπίτι θα ρυθμίζεται βολικά απ’ αυτή τη νοημοσύνη που δεν θα απαιτεί
από τον ένοικο παρά μόνο μια απλή κίνηση: το πάτημα ενός πλήκτρου, το
ψιθύρισμα ενός «θέλω».

Όσο εξυπηρετικές κι αν είναι οι προοπτικές αυτές, δεν μπορούν να απαλείψουν το
ερώτημα που γεννιέται όταν κοιτάξει ο ένοικος τού ετσιθελικού σπιτιού έξω από
το παράθυρο. Εκεί έξω, οι δρόμοι και τα κτίρια είναι σπαρμένα με δυσκολίες. Θα
πρέπει κανείς να τα βγάλει πέρα με το μυαλό και τις γνώσεις του, κάτι τέτοιο
τουλάχιστον ίσχυε ώς τώρα.

Αυτό όμως που κάποτε ήταν φυσικό στις ανθρώπινες συναντήσεις, σήμερα μοιάζει
κουραστικό και μερικές φορές επικίνδυνο. Καθώς η νοημοσύνη μεταφέρεται στα
πράγματα, τα ανθρώπινα κεφάλια μοιάζουν ελαφρότερα, σχεδόν αδειανά. Ασφαλώς
στις πολύ σοβαρές επαγγελματικές υποθέσεις τους οι περισσότεροι είναι
υποχρεωμένοι να αποδείξουν πως είναι γρήγοροι στις αντιδράσεις τους, με τα
ανακλαστικά τους σε συναγερμό. Βγαίνοντας, ωστόσο, από τα γραφεία, κινούμενοι
στον υπόλοιπο χώρο και χρόνο τους, βρίσκουν πως είναι πιο χρήσιμο να μοιάζουν
με ανήξερους, αμέτοχους, ανέτοιμους, παρά με κάποιους που μπορούν να μπλεχτούν
σε συζητήσεις, σε επεξηγήσεις, σε συμφωνίες και διαφωνίες. Όλα αυτά
συνεπάγονται διασταύρωση απόψεων, αντιπαράθεση αισθημάτων. Με δυο λόγια τριβή.

Όπως και να το κάνουμε όμως, μόνο από την τριβή βγαίνει ο σπινθήρας.
Αποφεύγοντας να φανερώσουν το πώς αντιλαμβάνονται ένα ζήτημα, οι διάφοροι
επιτήδειοι της αναβολής διαχέουν γύρω τους την ατονία και την πλήξη μες στην
οποία θα βουλιάξουν οι συνομιλητές τους. Ενώ αυτοί, οι καινούργιοι,
μετεξελιγμένοι κουτοπόνηροι, θα συνεχίσουν να υφαίνουν σιωπηρά τα σχέδιά τους,
να σπρώχνουν ακόμη πιο πέρα το συμφέρον τους.

Από μιαν άποψη είναι παράδοξο που η κουτοπονηριά επιβιώνει στην κοινωνία της
προηγμένης διασύνδεσης όλων με όλους. Σε καιρούς όπου η ανάγκη και η φτώχεια
κυριαρχούσαν, επόμενο ήταν οι ανήμποροι να διαλέγουν τέτοια μέσα για να
επιπλεύσουν. Υποβίβαζαν τεχνητά τον εγκέφαλό τους προκειμένου να γεμίσουν το
στομάχι τους. Ελιγμοί, αποσιωπήσεις, μικρές κλεψιές στο ημίφως. Ήταν η
στρατηγική του αφανούς ανθρώπου.

Μειώθηκε άραγε η αφάνεια; Καθόλου. Αν η πείνα υποχώρησε, η δίψα για ισχύ και η
αξίωση για άνεση εντάθηκαν. Αυτό σημαίνει πως αντί για μια βασική επιδίωξη,
αναπτύχθηκαν πάμπολλες. Από τα πολλά συμφέροντα και τους υπολογισμούς
σχηματίστηκε μια τεράστια, θολή μεμβράνη. Καλύπτει όλα τα πρόσωπα. Αν τολμήσει
κάποιος να μιλήσει αστραφτερά και αιχμηρά, το παραπέτασμα θα σχιστεί. Θα
προσέξουν τον παραβάτη, θα τον σημαδέψουν. Από τον φόβο τους έτσι οι μεσόκοποι
συχνά προτιμάνε να κάνουν τους χαζούς. Το μόνο παρήγορο στην υπόθεση είναι ότι
ως προς αυτό οι νέοι είναι δύσκολο να τους μιμηθούν.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.