AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Kάθε βράδυ έφευγε καΐκι με χριστιανικές οικογένειες…

Περιφέρεια Αλικαρνασσού. Αλικαρνασσός

H Αλικαρνασσός (τουρκ. Boudroum) είναι η γνωστή αποικία των Δωριέων, που θα
γίνει αργότερα ιωνική και πατρίδα του Ηροδότου. Στα χρόνια της τουρκικής
κυριαρχίας η πόλη μπαίνει σε μια μόνιμη παρακμή, εξαιτίας της απομόνωσής της.
Πραγματικά, η ανωμαλία του εδάφους εμποδίζει το άνοιγμα δρόμων για να
επικοινωνεί με τη μικρασιατική ενδοχώρα, ενώ η ίδια η σύσταση του εδάφους την
καθιστά αρκετά άγονη. Βρίσκεται στις ακτές του Αιγαίου κι ακριβώς απέναντι από
την Κω· η θαλάσσια συγκοινωνία ήταν άγονη γραμμή. Σπάνια προσέγγιζαν καράβια
στο λιμάνι της. Το τουρκικό όνομα Boudroum οφείλεται στο Κάστρο που έχτισαν οι
Ιωαννίτες ιππότες (1402) που είχαν καταλάβει τη Ρόδο. Οι τελευταίοι ονόμασαν
το Κάστρο «Kastel St. Peter» ή «Petroneum», που χρησιμοποιήθηκε στα χρόνια των
Τούρκων ως φυλακή. Οι Έλληνες το ονόμασαν Πεετρούμι ενώ οι Τούρκοι
Μπουντρούμι, από την ίδια βασική λέξη Petroneum. Πριν από το 1922, οι κάτοικοί
της ανέρχονταν σε 11.000 (Έλληνες 5.000 και Τούρκοι 6.000). Ήταν έδρα Καζά και
οικονομικό κέντρο, αδύναμο πάντοτε, της γύρω περιοχής.

(Μαρτυρία Αναστάσιου Καϊσαρλή – αποσπάσματα)

Σεπτέμβριος του 1922. Ομάδες προσφύγων, στην Πούντα της Σμύρνης, προχωρούν προκειμένου να επιβιβαστούν σε πλοία που θα τους μεταφέρουν στον Πειραιά. (“Ιστορία του Ελληνικού Έθνους”)

Από τον πρώτο χρόνο, που έγινε το Σεφερμπελίκ*, στα 1914, άρχισε ν’ αδειάζει
το Πετρούμι από τους χριστιανούς. Μέσα σ’ ένα χρόνο κανένας δεν έμεινε. Κάθε
βράδυ έφευγε και καΐκι με χριστιανικές οικογένειες. Οι Τούρκοι, βέβαια, δεν
επέτρεπαν άντρα να φύγει· αλλά στα κρυφά και με πονηριές και με γνωριμίες και
με χρήματα που πέφτανε, τα καταφέρναμε.

Εγώ θυμούμαι πώς έφυγα. Στα μισά του 1914 ήτανε, είχανε αρχίσει κιόλας και
φεύγανε πολλοί και ο θείος μου, ο Μανώλης, που ήτανε αζάς** στον καϊμακάμη,
πιάνει τον πατέρα μου και του λέει: «Γιάννη πρέπει να φροντίσουμε να φύγουνε
τα παιδιά και οι γυναίκες. Εμείς οι δυο θα μείνουμε και αναλόγως θα πράξουμε».

Εκείνος είχε τη γυναίκα του και δυο μικρά παιδιά, εμείς ήμαστε η μάνα μου,
εγώ, μέχρι δεκαννιά – είκοσι χρονώ παλικάρι, και οι δύο αδελφές μου. Οι
μεγαλύτεροι αδελφοί μου ήτανε φευγάτοι στην Αμερική.

Νοικιάζει λοιπόν ένα καΐκι ο πατέρας μου για να φύγουνε δήθεν οι γυναίκες. Στα
γυναικόπαιδα δεν απαγορεύανε να φύγουνε και λέει στον καπετάνιο: «Θα πάρεις
και το παιδί μαζί σου» – για μένα – «να τις συνοδέψει και να τον έχεις μούτσο
στο καΐκι».

Αυτά τα είπε ο πατέρας μας για να κλείσει τα μάτια των Τούρκων να φύγω, και σε
μένα είπε: «Κοίταξε καλά, μην ξαναμπείς στο καΐκι και γυρίσεις πίσω».

Περάσαμε, λοιπόν, με το καΐκι Κω, μπήκαμε μέσ’ το λιμάνι· σαν πήγαμε όμως να
κατεβούμε ήρθανε Ιταλοί λιμενικοί και απαγορεύανε να πατήσουμε το πόδι μας
στην Κω. Ιταλική Κατοχή ήτανε τότες στα Δωδεκάνησα. Μείναμε στο καΐκι μέσ’ το
λιμάνι, τη νύχτα, και πρωί πρωί μόλις πήρε να φέγγει, κινήσαμε για Κάλυμνο.

Ένα νησί κοντά στην Κάλυμνο, Ψέρημο το λένε, εκεί έμενε ένας Ελευθεριάδης,
πλούσιος και το νησί είχε εκκλησία, την Παναγία την Κοίμηση. Εκείνη την ημέρα,
15 Αυγούστου ήτανε, είχε πανηγύρι στην Ψέρημο και είχανε πάει Καλύμνιοι να
γιορτάσουνε.

Μια στιγμή που πλέαμε με το καΐκι μας, βλέπω το καΐκι του θειού μου – είχα
αδελφό της μητέρας μου εγκαταστημένο στην Κάλυμνο – και το λέω της μάνας μου.
Κατεβήκαμε στην Ψέρημο. Εκεί αφέντης ήτανε ο Ελευθεριάδης. Δεν είπε τίποτε·
βρεθήκαμε με το θείο μου και το βράδυ μας πήρε στο καΐκι του και βγήκαμε στην
Κάλυμνο μαζί με τον άλλο κόσμο, τους πανηγυριώτες, και κανείς δε μας πήρε
είδηση. Ύστερα από κανένα μήνα ήρθε και ο πατέρας μου και ο θείος μου. Έτσι
φύγανε όλοι οι χριστιανοί από το Πετρούμι. Από το 1914 μέχρι 1915 δεν έμεινε
κανένας.

Άμα γίνηκε η Ανακωχή και ύστερα που μάθαμε πως είναι ελληνικός στρατός στη
Μικρασία, είπανε μερικοί να γυρίσουνε στα σπίτια τους, στο Πετρούμι.

Κάναμε κι εμείς μια βόλτα ίσαμε κει και σε μια – δυο βδομάδες φύγαμε πάλι πίσω
γιατί μάθαμε πως ετοιμάζονται εξορίες.

Όσοι απόμειναν – πολύ λίγοι ήτανε – τους στείλανε εξορία. Πήγανε πρώτα Μούγλα
και ύστερα προς το εσωτερικό της Τουρκίας, στο Σιβάς***.

Λίγοι γλύτωσαν και γύρισαν πίσω. Αυτοί βρίσκονται στην Κρήτη, στη Νέα
Αλικαρνασσό, να σου πούνε τα βάσανά τους.

Οι Εβραίοι απόμειναν στο Πετρούμι. Αυτούς δεν τους πείραζαν οι Τούρκοι.

Όλοι οι Εβραίοι σήκωσαν τούρκικη σημαία και προσκυνούσαν τους Τούρκους για να
τα ‘χουνε καλά και να μη χάσουνε τα χρήματά τους.

* σεφερμπελίκ = επιστράτευση

** αζάς = σύμβουλος, μέλος συμβουλίου

*** Σεβάστεια