AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή «Ήθελα τόσο να φύγω, που δεν γύρισα για τους δικούς μου»

Φέρε μου καλύτερα φαρμάκι!

Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Μαγνησίας. Χατζηλερί

(Μαρτυρία Φιλιώς Σεϊτανίδου-αποσπάσματα)

Το Χατζηλερί, μικτό χωριό με 2.000 περίπου συνολικά κατοίκους. Οι Έλληνες, που ήσαν ο μισός πληθυσμός του, προέρχονταν από την κυρίως Ελλάδα (ηπειρωτική και νησιωτική) και την Κύπρο. Βρίσκεται 45 χλμ. BA της Σμύρνης, 15 Δ – ΒΔ της Μαγνησιάς και 6,5 ΝΔ του Κόλντερε.

Σαν έγινε οπισθοχώρηση ήμουνα ίσαμε δεκαπέντε χρονώ μα δεν μπορώ να τα ξεχάσω
ακόμα τα τι τράβηξα. Όλο το χωριό μας άδειασε. Άλλος μπρος, άλλος πίσω, φύγανε
με τα πόδια, με τα κάρα, και πήγανε στη Σμύρνη. Εγώ είχα την αδελφή της μάνας
μου εκεί, στο χωριό Μπουρνόβα. Ο κόσμος χύνονταν στους δρόμους σαν το νερό, τα
‘χε χάσει. Δεν ήξερε κατά πού να πάει. Ήτανε Σάββατο πρωί κι ακούσαμε
κανονιές. Κι όλοι είπανε: «Άμυνα, άμυνα κρατάει ο ελληνικός στρατός!». Πού να
κρατήσει άμυνα, που γύριζαν γυμνοί και ξυπόλητοι! Λίγοι λίγοι είχαν πάρει τις
στράτες και τα βουνά.

Με το άκουσμα «άμυνα» όλοι βγήκανε έξω, οι γυναίκες με τα νυχτικά, οι άντρες
με τα σώβρακα. Εμείς λογαριάζαμε να πάμε να κρυφτούμε σε μιανού Ρεΐζη το
μαγαζί. Είχαμε καταλάβει την κατάσταση και ώσπου να μπαρκάρουμε για την Κρήτη,
εκεί θα καταφεύγαμε. Μετά, όπως ο κόσμος έφευγε, τόσο πολύ μ’ έπιασε η λαχτάρα
του φευγιού, που ούτε γύρισα πίσω να βρω τους δικούς μου.

Μόνο παίρνω το δρόμο με τις γειτόνισσες και με τα πόδια φτάξαμε από το
Μπουρνόβα στο Μπασμά-Χανέ! Εκεί είδα τα βαγκόνια που ήταν γεμάτα πρόσφυγες από
τα χωριά. Τι να κάνω; Τι να κάνω; Χώθηκα από κάτω. Σταθμός ήταν. Εκεί άκουσα
απελπιστικές φωνές: «Σφαγή, σφαγή!». Έφυγα, πήγα στα γραφεία του σταθμού. Αν
και είχα μείνει μόνη μου, δεν τα ‘χασα. Όποιος μπορούσε, τρύπωνε να σωθεί.
Χώθηκα σ’ ένα γραφείο. Ήταν μέσα ένας, Ιταλός ήταν; Δεν ξέρω. Μου ‘δωσε
καρέκλα κι έκατσα. Σε λίγο ακούστηκαν μουσικές. «Έλα να δεις», μου είπε, «από
το παράθυρο». Και τι να δω; Ένα στρατό με κάτι γκρίζα σκουφάκια και
συλλογίστηκα: «Αυτός ο στρατός, ο χαμένος, αυτός πήρε τη Σμύρνη από τους
Έλληνες; Μη χειρότερα!». Μοιάζαν σαν Τσέτες. Αυτοί κάναν τη σφαγή και όλες τις
ατιμίες, ο Τσέτες. Τα τραίνα είχανε σταματήσει και μετά είπανε: «Τα τραίνα θα
δουλέψουνε». Αυτή η μεγάλη αναμπουμπούλα βάσταξε τρεις ώρες. Και δεν ήξερα τι
να κάνω· να κατέβω να πάω στο Μπουρνόβα; Πριν βγούμε από το σπίτι μας ό,τι
λεφτά είχαμε τα μοιραστήκαμε. Τα βάλαμε σε πάνινα σακουλάκια και μ’ ένα
σπαγκάκι τα ‘χαμε κρεμάσει στο λαιμό μας. Έτσι βρέθηκα με παράδες. Βγάζω
κρυφά-κρυφά μια παγκανότα. Παίρνω ένα εισιτήριο και μπαίνω στο τραίνο. Ο
κόσμος σκρόπαε, τι να κάνω!

Στη διάρκεια της περιόδυ 1850-1922 οι Έλληνες της M. Ασίας και του Πόντου υποχρεώνονταν, κατά καιρούς, να μεταναστεύουν σε ασφαλέστερα μέρη, προκειμένου να αποφύγουν την εκτέλεσή τους και γενικά την αγριότητα του τουρκικού καθεστώτος. («Από την εποποιία στην Καταστροφή»)

Εκεί γνώρισα μερικές Τουρκοκρητικές, που τις είχαμε εργάτισσες στα ελιόδεντρά
μας και μας μάζευαν τον καρπό. Λαχτάρισε η καρδιά μου. «Αχ», τους είπα, «να
θέλατε να με πάτε μέχρι το σπίτι της θείας μου! Γιατί φοβούμαι. Χάθηκα. Από τα
χέρια σας δε θα με πάρουνε οι Τούρκοι. Τι θα γίνω μέσα στο δρόμο μοναχή;».
Τότες μια απ’ αυτές, η πιο παλικαρού, μου είπε: «Δύσκολα τα πράματα κόρη μου.
Δε θα μπορέσουμε να σε προστατέψουμε». Στο μεταξύ ακούω το τζάμι και χτυπά.
Ήταν μια γειτόνισσά μας και μου φώναζε: «Έβγα από ‘κεί. Έβγα. Στη γραμμή έχουν
βάλει χειροβομβίδες. Έβγα, δε θα πάει το τραίνο». Ένας Γάλλος ωστόσο έψαχνε
και εξέταζε τις γραμμές. Βγήκα από το τραίνο και ακολούθησα τη γειτόνισσα.
Είχα μείνει στο έλεος του Θεού. Με πήρε και με πήγε μαζί με τα πέντε παιδιά
της στη Σμύρνη, σ’ ένα σπίτι του αδερφού της. Στο σπίτι αυτό ήταν η γριά μάνα
της και μας είπε: «Εγώ θα πάω πίσω στο χωριό να φέρω τα σάβανά μου, γιατί τα
ξέχασα. Τα έχω φέρει από τα Ιεροσόλυμα, και να τ’ αφήσω των Τουρκών;». Κανένας
δεν μπόρεσε να την εμποδίσει. Τότες ήθελα να πάω κι εγώ μαζί της, μπας και βρω
τους δικούς μου.

Πήραμε το δρόμο με τα πόδια. Λέγαμε πια πως πηγαινοέρχεται το τραίνο. Πριν να
φτάξουμε στο Μπασμά-Χανέ, βρίσκομε δυο Τούρκους στρατιώτες. Και μας λεν: «Πού
πάτε;». Τους απαντήσαμε πως πάμε στο Μπουρνόβα. «Ελάτε να σας δώσουμε άδεια»,
μας είπανε. Εμένα μ’ έπιασε τρομάρα. «Δε θέλω», είπα. «Δε θέλω άδεια. Θα πάω
πίσω στη Σμύρνη». Τότες του μιανού του κακοφάνηκε και σήκωσε το πίσω του όπλου
του και με χτύπησε με όλη του τη δύναμη. Από κείνη τη στιγμή άνοιξε η μέση μου
και δεν μπορούσα να κρατήσω το κατουρλιό μου. Μας πήρανε και μας πήγανε πολύ
μακριά, κοντά στα Αρμένικα. Χτυπήσανε μια πόρτα και βγήκε ένας Αρμένης. Και
τους ρώτησε, σαν άνοιξε: «Τι θέλετε;». «Θέλουμε παράδες», απαντήσανε. «Ελάτε
μέσα». Μπήκα κι εγώ. Τη γρια τη διώξαν. Μέσα μου έκανα προσευχή. Τι να με
περίμενε άραγε; Μας δέχτηκε μια ηλικιωμένη γυναίκα. Εγώ ήμουν μούσκεμα. Μου
‘φευγαν τα κατουρλιά μου ακατάπαυστα. Μου βγάλαν με το δίσκο νερατζάκι γλυκό.
Ακόμα το θυμούμαι. H κυρά βρήκε καιρό και με ρώτησε: «Πώς βρέθηκες μαζί μ’
αυτούς;». «Άστα, άστα», της είπα. «Τι γλυκό μού δίνεις; Φέρε μου καλύτερα
φαρμάκι».

Οι Αρμένηδες, όπως φάνηκε, καλοδεχτήκανε αυτούς τους κλεφταράδες για να
γλυτώσουνε εμένα. Στη φασαρία αφήσανε την πόρτα ανοιχτή. Και να, καλή τύχη ας
την πούμε, μπήκανε δυο αξιωματικοί του τακτικού στρατού.

Και ρωτήσανε τι συμβαίνει και τι θέλαν οι δυο Τσέτες. «Σας πήραν τίποτα
παράδες;». «Ναι», είπε ο Αρμένης, «παράδες ζητάνε». Τότες τους χαστούκισαν.
Τους πήραν τα όπλα και τους διώξαν. Εμένα με λυπήθηκε ο Θεός και γλύτωσα και
τούτη τη φορά. Ευχαρίστησα τους ανθρώπους και βγήκα από την πόρτα τους, όπου
να ‘σου και η γριά που κάθουνταν πάρα πέρα και περίμενε να δει τι θα
απογινόμουν. Τι να κάνουμε; Πού να πάμε; Κάποιος μας είπε πως είναι ένας
Ιταλός και μεταφέρει κόσμο με το κάρο. Να πάμε στην Ευαγγελική Σχολή. Εκεί
είναι πολύς κόσμος. Είχαν κάποια ασφάλεια. Έτσι κι έγινε. Πήγαμε στην
Ευαγγελική Σχολή.

Τραβήξαμε μια πλάκα και μπήκαμε τρία κορίτσια σ’ ένα μνήμα

Στην προκυμαία περιμένουν όλοι ένα μέσο φυγής (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Τη βραδιά που πήγαμε στην Ευαγγελική Σχολή μπήκε η φωτιά. Και βγήκαμε πάλι στο
δρόμο. Κόσμος κοπάδια έτρεχε. Και όλοι για την προκυμαία. Δε θα το πιστέψεις·
στον χαμό βρέθηκε η αδελφή μου και η θεία μου, αδελφή της μάνας μου. Βγήκαμε
στην προκυμαία και μπήκαμε σε μια μπυραρία. Εκεί πλάκωσαν οι Τούρκοι και θέλαν
να πάρουν τους άντρες. Ήταν μαζεμένος πολύς κόσμος. Ύψωσαν τις μαχαίρες τους,
βρίζαν τούρκικα κι εμείς ζαρώναμε σαν τα σκουλήκια.

H φωτιά τρέχει. Έφταξε κι εκεί. Φύγαμε πάλι. Τραβήξαμε για την Πούντα. Εκεί ο
τόπος ήταν γεμάτος σκοτωμένους· από την καρβουνόσκονη του κοκ όλος ο κόσμος
είχε γίνει κατάμαυρος. Μια μάνα είχε το μωρό της στην αγκαλιά και με
παρακάλεσε να το βαστάξω, να πάει από ‘δώ – από ‘κεί, μπας και βρει λίγο
αλεύρι και το ταΐσει. Όλη νύχτα κράταγα το ξένο μωρό.

H μάνα του χάθηκε. Και κάμποσοι μου φώναζαν: «Δεν το πετάς; Τι το βαστάς; Εδώ
το παράτησε η μάνα που το γέννησε και ‘σύ το λυπάσαι;». Εγώ το λυπόμουν. Το
καίγουνταν η καρδιά μου που ήταν πεινασμένο κι έγερνε σαν το μαραμένο φύλλο.
Σαν ξημέρωσε ο Θεός τη μέρα, με βρήκε η μάνα του. Δεν θα ξεχάσω πως έκανε σαν
την τρελή από τη χαρά της. Δεν έλπιζε πως θα με εύρισκε. Το μωρό σώθηκε με τη
μάνα του. Είναι γερό παλικάρι. Ακούς να το πέταγα; Θα ‘βρισκε ραχάτι κι
ανάπαψη η ψυχή μου πουθενά; Άλλες, σε μεγάλη ανάγκη τα πνίξαν, τα πετάξανε, τα
χώσαν σ’ αλώνια. Μα, δόξα σοι ο Θεός, δεν το ‘κανα, κι ας ήταν οποιανού και να
‘ταν.

Μετά φτάξαμε σιγά σιγά στο Μερσινλί με δυο μέρες πορεία. Πριν καλοφτάξουμε, οι
Τούρκοι με τις μπόμπες ρίχναν σ’ ό,τι όρθιο κτήριο ήταν. Έβλεπες, χωρίς φωτιά,
χωρίς καπνό, κι εκεί που στέκαν, πέφταν.

Οι σκοτωμένοι, που βρίσκουνταν εκεί, ήταν άλλο πράμα. Τρία βράδια και δυο
μέρες ξημερωθήκαμε απάνω σε γυναίκες, παιδιά, γέρους και ζωντανά, σκοτωμένους.

Εγώ κοιμήθηκα απάνω σ’ ένα πελώριο γέρο βρακά πεθαμένο. Τι να κάναμε; Πού να
πάμε; Από τη μια ανοίγονταν η θάλασσα, από την άλλη σκότωναν κι από την άλλη
είχαν ζώνη και παίρναν άντρες, κορίτσια, ρούχα, παράδες, μπόγους. Έτσι
κοιμηθήκαμε απάνω στους πεθαμένους.

Χάθηκα πάλι με τους δικούς μου και βρεθήκαμε σ’ ένα νεκροταφείο. Θα σε γελάσω
σε ποιο μέρος. Τα ‘χαμε πια χαμένα. Παίρναν κι εκεί γυναίκες και άντρες.
Τραβήξαμε μια πλάκα και μπήκαμε τρία κορίτσια σ’ ένα μνήμα. Κάτι γριές μάς
βοήθησαν και τράβηξαν και ξανασκέπασαν τον τάφο. Μετά από το Μερσινλί
καταφύγαμε σε μια μπυραρία. Μα δε μας άφησαν κι εκεί οι Τούρκοι. Ρίξαν, την
γκρέμισαν και αναγκαστήκαμε και βγήκαμε πάλι στο δρόμο.

Μπήκαμε σε μιαν αυλή με δεντράκια. Δίναμε το κάθε άτομο μια παγκανότα και μας
φύλαγαν οι Τούρκοι απάνω στα άλογα.

Μετά διαδόθηκε πως έπαψε η φωτιά. Αυτή που είχε το μωρό, που της βάσταξα,
ήξερε μια καροτσιέρα, κάτι σαν αχούρι, που στέκαν τα μπαϊτόνια*, στον Άη
Γιάννη της Σμύρνης. Είχαμε γυρίσει πίσω. Και είπαμε πως, αν βρούμε την
καροτσιέρα όρθια, καλά θα είναι. Γιατί έχει και ντρούμπα για νερό. Αν δεν τη
βρούμε, θα μπούμε στην εκκλησία του Άη Γιάννη.

Μέσα προσευχόμασταν, έξω ακούγαμε κλάματα

H καροτσιέρα ήταν γερή. Έκλεινε με μεγάλη σιδερένια πόρτα. Είχε και πατάρι που
βάζαν μέσα τις θροφές των ζώων. Ήμασταν έντεκα άντρες, δεκατρείς γυναίκες,
γέροι, γριές, και παιδάκια. Μια γριά βάσταγε μιαν εικόνα. Της άναβε καντήλι.
Εκεί όλοι κάναμε την προσευκή μας νύχτα – μέρα. Πότε πότε ακούγαμε κλάματα και
φωνές, παίρναν τα κορίτσια, τους άντρες, και περιμέναμε κι εμείς ώρα την ώρα
τη σειρά μας. Προσευχούμασταν. Γονατίζαμε. Κάναμε μετάνοιες. Κι εκεί το λοιπόν
η τύχη μας. Όπως θες παρ’ το. Είχε περάσει του Αγίου Δημητριού, και πήγαμε στο
γαλλικό Προξενείο όλοι μαζί. Πληρώσαμε δυο- τρεις σούστες. Τις σούστες τις
είχαν οι Ιταλοί. Βάζαν απάνω και ιταλικιά σημαία και μας πήγαν στο γαλλικό
καράβι για να μπαρκάρουμε. Περιμέναμε, παρακαλούσαμε να μπορέσουμε να φύγουμε.
Και σε μια στιγμή ξεκινάει το καράβι και μας αφήνει και φεύγει.

Μας παραλάβανε τότε οι Ιταλοί με τα καμουτσιά και μας ρίχνουνε μέσα στα καμένα
σπίτια. Εκεί βλέπουμε καλόγριες, αυτές με τα άσπρα καπέλα. Μοίραζαν κομμάτια
ψωμί. Δώσαν και σ’ εμάς. Είχε κι άλλους καμιά εκατοπενηνταριά. Δεν ήμασταν και
μοναχοί. Είχαμε και γνωριστεί μ’ αυτούς που ζήσαμε στην καροτσιέρα,
εικοσιτέσσερα άτομα. Μπήκαμε στις σούστες και πήγαμε πάλι στη Πούντα, όπου
κόσμος πολύς περίμενε καράβια. Ήρθαν κάποια στιγμή δυο. Μπήκε όλος ο κόσμος.
Μας βγάλαν στη Χίο. Ήμασταν γυμνές και ξυπόλητες. Εγώ είχα ξηλώσει το μισοφόρι
μου και το ‘χα σα μαντίλι, να σκεπάζω το κεφάλι μου και το μούτρο μου για να
μη φαίνουμαι.

Σαν έφταξα στον Πειραιά, έβγαλα παγκανότες κι αγόρασα παπούτσια και ψωμί. Σε
εφτά μήνες βρήκα την αδελφή μου. Την κακόμοιρη τη θεία μου τη σκότωσαν Τσέτες.
Δε γλύτωσε. Άδειασαν το σπίτι, κλέψαν, ρημάξαν, σκότωσαν και την ίδια.

Στην αρχή έραβα· η νοικοκυρά, που νοίκιασα, ήταν μοδίστρα. Έραβε εκείνη, έραβα
κι εγώ και μάθαινα κιόλα. Εργάστηκα στην κοπή. Μετά έμαθε η αδελφή μου πού
ήμουν και ήρθε και με πήρε. Μείναμε στην Αθήνα. Νοικιάσαμε δωμάτιο. Δεν έπεσα
σε εργοστάσιο σαν άλλες κοπέλες.

* Αμάξια