MIΣ BAN NTE PΟ Ο αρχιτέκτονας του «σχεδόν τίποτα»

Ο Μις Βαν Ντε Ρο ήταν το καθοδηγητικό πνεύμα στη διαμόρφωση του αρχιτεκτονικού προγράμματος του Ινστιτούτου Τεχνολογίας του Ιλινόι

Τα χρόνια που έχουν μεσολαβήσει από τον θάνατο του Mies van der Rohe, το 1969,
μέχρι σήμερα άρχισαν ήδη να εξασφαλίζουν την απαραίτητη απόσταση και
αντικειμενικότητα που χρειάζεται κανείς προκειμένου να επιχειρήσει την
αποτίμηση της προσφοράς του, καθώς και την επίδραση που άσκησε στην
Αρχιτεκτονική και την παιδεία της μέσα στον εικοστό αιώνα.

Μια επισκόπηση του καιρού που προηγήθηκε του ερχομού του στην Αμερική, το
1938, φέρνει ξανά στον νου την εξαιρετική εκείνη γενιά των Αμερικανών
αρχιτεκτόνων που στο γύρισμα του εικοστού αιώνα ανταποκρίνονταν σε έναν κόσμο
δυναμικής κοινωνικής αλλαγής και καλπάζουσας τεχνολογίας.

Πέρα από τα οράματα και τις προσπάθειες κάποιων τέτοιων ανθρώπων, η
Αρχιτεκτονική γενικά επλανάτο σε έναν κόσμο ιστορικών αναβιώσεων.

Ήταν ευτύχημα που, έστω και αργά, οι περιστάσεις έφεραν τον Mies στο Σικάγο,
το 1938, γιατί η δουλειά του και οι σχεδιαστικές προτάσεις του έως εκείνη τη
στιγμή ενσάρκωναν το πνεύμα όλων των αρχιτεκτόνων που προανέφερα και των
οποίων το έργο ήταν ήδη γνωστό στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Σικάγου· όχι
ακριβώς «σχολή» με την ακαδημαϊκή έννοια του όρου, αλλά ως ένα σώμα σκέψης,
μια στάση ως προς το τι θα μπορούσε η Αρχιτεκτονική να είναι – ελεύθερη από
τους περιορισμούς των ιστορικών αναφορών.

H απελπιστική κατάσταση στη Γερμανία ήταν εκείνη που ώθησε τoν Mies να δεχθεί
την πρόταση να έρθει στην Αμερική, όπως είπε, για να εργαστεί, να παραμείνει
παραγωγικός.

Τα χρόνια πριν από τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι φοιτητές στη σχολή ήταν λίγοι,
κάτι που επέτρεπε στο Mies και στο καθηγητικό σώμα να αναπτύξουv το πρόγραμμα
αργά. Σχετικά με αυτό ο Mies είπε: «Ένα διδακτικό πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής
είναι ένα μέσον εκγύμνασης και εκπαίδευσης. Δεν είναι ένας αυτοσκοπός, αλλά
υπηρετεί και είναι εξαρτημένο από μια φιλοσοφία. H απουσία φιλοσοφίας δεν
είναι αρετή. Ένα διδακτικό πρόγραμμα χωρίς αναφορά σε μια φιλοσοφία δεν είναι
πλατύ και απεριόριστο, ούτε καν ουδέτερο, αλλά νεφελώδες. Στη σχολή μας,
ανάμεσα σε άλλα πράγματα, μας απασχολεί η ιδέα της κατασκευής – της κατασκευής
ως αρχιτεκτονικής έννοιας.

Δεν σχεδιάζουμε κτίρια· τα κατασκευάζουμε, τα αναπτύσσουμε. Άρα, το
κύριο μέλημά μας έχει να κάνει με τη σωστή χρήση των υλικών, την καθαρή
κατασκευή, και την αρμόζουσα έκφραση. Εφόσον ένα κτίριο είναι ένα έργο, και
όχι μια έννοια, η ουσία της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης θα έπρεπε να είναι μια
μέθοδος δουλειάς, ένας τρόπος πράττειν».

Ο Mies πίστευε ότι, προκειμένου να υπάρξει η Αρχιτεκτονική, έστω και
στοιχειωδώς, είναι απαραίτητο να επιλύσει πρώτα τις φυσικές απαιτήσεις που
σχετίζονται με τη βαρύτητα, το κλίμα, τη λειτουργία, και την οικονομία.
Ταυτόχρονα, για να είναι αντάξια του ονόματός της, η Αρχιτεκτονική θα πρέπει
να μεταδίδει στην κατασκευή και τα υλικά που τη συνιστούν μια ποιότητα, η
οποία εξευγενίζει το ανθρώπινο πνεύμα, ενώ θέλγει τις αισθήσεις και τη
διάνοια.

Το απλό στυλ τού Μις Βαν Ντε Ρο φαίνεται σε αυτό το κτίσμα του 1949, στο Σικάγο: ένας σκελετός από ατσάλι, «ντυμένος» με γυαλί

Με έναν τυπικό αφορισμό του είπε κάποτε: «H Αρχιτεκτονική στην απλούστερη
μορφή της έχει ρίζες στο πρακτικό· από εκεί εκτείνεται, μέσα από ολόκληρη την
κλίμακα των αξιών, στο βασίλειο της καθαρής Τέχνης».

Αυτό φέρνει στον νου μια δήλωση του dr Fritz Neumeyer, Γερμανού
διανοούμενου και ιστορικού: «H συνολική επανεκτίμηση της Αρχιτεκτονικής και
της Τέχνης του οικοδομείν, μετά την κατάρρευση της παλιάς τάξης στον A’
Παγκόσμιο Πόλεμο, έπρεπε να ξεκινήσει από τα βασικά – και αυτό σήμαινε για τον
Mies την επανανακάλυψη του θεμελιώδους ήθους της κατασκευής».

Με μια πιο λεπτομερή εξέταση, η ρήση του Mies μας λέει ότι η σπουδή της
Αρχιτεκτονικής πρέπει να προχωρεί από το απλό στο πιο σύνθετο, ότι η
Αρχιτεκτονική είναι βασισμένη σε ένα σύστημα αξιών, το οποίο πρέπει να
διαμορφώνει τη βάση της κρίσης και της κατανόησης.

Εκείνο που μπορεί να πει κανείς ότι συνιστά τη μεγαλοφυΐα του Mies είναι αυτή
η εμπέδωση της πρακτικής φύσης της Αρχιτεκτονικής ως οικοδομικής τέχνης, που
απαιτεί τη γνώση των υλικών και της κατασκευής, σε συσχετισμό με την αντίληψη
της δυνατότητας ανάδειξής της στο επίπεδο των υπερβατικών αξιών.

Επομένως, ο δρόμος της γνώσης για έναν επίδοξο αρχιτέκτονα περνούσε, κατά τον
Mies, μέσα από την τεχνική, το να μάθει δηλαδή να αναπτύσσει κάποιες
επιδεξιότητες και να αποκτά θεμελιώδη γνώση. Για τον λόγο αυτό, το διδακτικό
πρόγραμμα έπρεπε να αρχίζει με σχέδιο – εκεί από όπου ξεκίνησε και ο ίδιος -,
μια απλή δηλαδή μορφή γραφικής επικοινωνίας, όπου αρχικά διαγράφεται ο
αντικειμενικός κόσμος και μπαίνει σε σειρά η τεχνική πληροφορία. Ενώ, σε ένα
πιο προχωρημένο στάδιο, εκφράζονται ιδέες και μεταδίδεται στον φοιτητή η
αίσθηση της τάξης, της καθαρότητα, και της ακρίβειας.

Αγώνας για την καθαρή σκέψη

Ο Μις Βαν Ντε Ρο επί το διδακτικό του έργο το 1939, ανάμεσα στους μαθητές του, Τζορτζ Ντάνφορθ (δεξιά) και A. Τζέιμς Σπέγιερ (αριστερά)

H Αρχιτεκτονική ως ιδέα ασκούσε μια ιδιαίτερη γοητεία στον Mies van de Rohe,
τον πιο φιλοσοφικό από τους αρχιτέκτονες του εικοστού αιώνα. H φιλοσοφική
στάση του δεν ήταν απλώς ένας ράθυμος διαλογισμός. Το αντίθετο, μάλιστα, ο
ίδιος απέφευγε κάθε είδους διαλογισμό, ιδιαίτερα εκείνον με αισθητικό
περιεχόμενο. Στη θέση του έβαζε τον αγώνα για μια καθαρή και εποικοδομητική
σκέψη, χρησιμοποιώντας συχνά συγκεκριμένα παραδείγματα για να διαφωτίσει το
νόημα, όπως: «Όταν δύο τούβλα συναντιούνται με έναν τρόπο σημαντικό, τότε
μπορεί να πει κανείς ότι η Αρχιτεκτονική αρχίζει». Παρατηρήστε τη χρήση της
λέξης «σημαντικό». Αυτό που ο ίδιος επεδίωκε και όρισε ως σκοπό της
εκπαιδευτικής του φιλοσοφίας ήταν η αναζήτηση νοήματος.

Μιλώντας κάποτε ο Mies με μεταπτυχιακούς φοιτητές, αναφέρθηκε σε μια δήλωση
του Γερμανού φιλόσοφου Emmanuel Kant: «Κανείς δεν μπορεί να αποκαλεί τον εαυτό
του πρακτικό στην επιστήμη του, αν περιφρονεί τη θεωρία».

Ζει σε άγνοια όποιος πιστεύει ότι η μέθοδος δουλειάς με τα μαντέματα
υποκαθιστά τις αρχές. Οι αρχές οδηγούν σε θεωρία, η οποία, αν υποβληθεί σε
μεθοδική επεξεργασία, γίνεται ένα σύστημα, μια ομάδα ενοτήτων που συνδέονται
μεταξύ τους με τον τρόπο της αλληλεπίδρασης ή της αλληλεξάρτησης».

Οι φοιτητές εκπαιδεύονταν με τρόπο που τους έκανε να αισθάνονται πως
όλη η δουλειά τους, διανοητική και χειρωνακτική, είχε αναφορά σε κάποιο
αρχιτεκτονικό πλαίσιο, πως ήταν, με άλλα λόγια, κομμάτι ενός μεγαλύτερου
συνόλου, της Αρχιτεκτονικής.

Ο Mies ανέλαβε τη διεύθυνση του Τμήματος της Αρχιτεκτονικής στο Ινστιτούτο
Τεχνολογίας του Ιλινόι το 1938. Το διδακτικό πρόγραμμά του ήταν σαν την
Αρχιτεκτονική του, και η Αρχιτεκτονική του ήταν, κατά κάποιο τρόπο, σαν το
διδακτικό πρόγραμμά του. Κατά τη γνώμη μου, το S. R. Crown Hall του
Πανεπιστημίου του Τεχνολογικού Ινστιτούτου του Ιλινόι επιβεβαιώνει αυτή την
άποψη περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο κτίριο δημιούργησε στην Αμερική.

Στην τελετή των εγκαινίων του κτιρίου, το 1956, κύριος ομιλητής ήταν ο Eero
Saarinen. Μιλώντας σχετικά με την αρχιτεκτονική κληρονομιά του Σικάγου –
δηλαδή, τη στάση όσων έδωσαν στον Mies την ευκαιρία να δημιουργήσει το κτίριο,
αλλά και του ίδιου του Mies ως ανθρώπου και αρχιτέκτονα – έδειξε τόση
εμβρίθεια που αξίζει να αναφέρουμε ένα απόσπασμα της ομιλίας του:

«Από τη φωτιά του 1871, που ερήμωσε την πόλη, το Σικάγο υπερτερεί στις
ευκαιρίες που προσφέρει σε τολμηρούς και επινοητικούς δημιουργούς κτιρίων.
Πριν από εβδομήντα χρόνια, ο πρώτος ουρανοξύστης στον κόσμο με χαλύβδινο
σκελετό κτίστηκε εδώ, στο Σικάγο, και το χάσμα ανάμεσα σε μηχανική και
Αρχιτεκτονική άρχισε να κλείνει. Παρουσιάστηκαν σημαντικές καινοτομίες. Από τη
μια, οι μεγάλοι δημιουργοί κτιρίων, Jenney, Burnham, και Root. Από την άλλη,
οι μεγάλοι καλλιτέχνες, Sullivan και Wright. Όλοι βρήκαν τις ευκαιρίες τους
εδώ και άρχισαν να αλλάζουν το πρόσωπο της πόλης.

Αυτό ήταν το πλαίσιο μέσα στο οποίο επέλεξαν τον Mies van der Rohe να έρθει
από το Βερολίνο για να διδάξει, και ίσως για να χτίσει. Και με την πράξη τους
αυτή έβαλαν το επόμενο σκαλοπάτι στην κλίμακα της αρχιτεκτονικής ιστορίας του
Σικάγου.

Το πρότυπο ενός συνολικού περιβάλλοντος είναι ίσως η πιο απαραίτητη
συνεισφορά σε αυτήν την περίοδο της ιστορίας. Οι πόλεις μας διανύουν μια
μεταβατική φάση, από ένα είδος πολιτισμού σε ένα άλλο, και τα φυσικά τους
χαρακτηριστικά είναι σε πλήρη αναρχία. Δύσκολα αναγνωρίζουμε πλέον ποιο είναι
το αρμονικό περιβάλλον.

Τα κτίρια αυτά κτίστηκαν πάνω σε μια μεγάλη αρχή, ότι η Αρχιτεκτονική θα
πρέπει να είναι μέρος του καιρού μας και ότι η τεχνολογία του καιρού μας θα
πρέπει να εκφράζεται σε κάθε κτιριακή απόφαση, από τη συνολική ιδέα έως την
παραμικρή λεπτομέρεια. Μια τόσο συντονισμένη έκφραση του καιρού μας και μια
τέτοια πρoσαρμoγή της τεχνολογίας σε Τέχνη μας δίνουν πίστη και κουράγιο,
καθώς και έναν θεμέλιο λίθο πάνω στον οποίο μπορούμε να οικοδομήσουμε μια
κουλτούρα».

«Ξεχνάμε τη σημασία του ατόμου»

Σήμερα, που όλη η προσοχή πέφτει στον κοινό παρονομαστή – στην ομαδική
δουλειά, στο παραδοσιακό, στο απρόσωπο – έχουμε την τάση να ξεχνάμε τη σημασία
του ατόμου. H ατομικότητα προβάλλει ως το αποτέλεσμα μιας ειδικής ποιότητας.
Πρόκειται για μια ποιότητα που δεν μπορεί να διδαχθεί μέσα από την εκπαίδευση.

H παγκοσμιότητα προκύπτει από το ότι το έργο τού Mies van de Rohe είναι μια
Αρχιτεκτονική που εκφράζει την εποχή της. Αλλά η ατομικότητα πηγάζει από τον
μοναδικό συνδυασμό σε έναν άνδρα πίστης και ειλικρίνειας και αφοσίωσης και
πεποίθησης στην Αρχιτεκτονική. Εν ολίγοις, από την ηθική του ακεραιότητα.

H μεγάλη Αρχιτεκτονική τροφοδοτείται πάντα από τη σκέψη ενός άνδρα.
Μπορούμε να δανειστούμε τη φιλοσοφία κάποιου άλλου και να δημιουργήσουμε με
βάση αυτή, και έτσι ίσως τελικά καταφέρουμε να φτιάξουμε τη δική μας. Αλλά το
σημαντικό μάθημα έγκειται στην απόλυτη αναγκαιότητα του να έχουμε μια
φιλοσοφία ή, όπως έλεγε ο Mies, έναν πνευματικό προσανατολισμό. H ηθική στόφα
αυτού του ανθρώπου μπορεί να παρέχει το μέτρο και την έμπνευση που θα μας
κατευθύνουν στη ζωή μας.

Επιμέλεια: Έφη Φαλίδα