ANTΩNHΣ ΣAMAPAKHΣ Δώρισε το σώμα του στην επιστήμη

Σπάνια Έλληνας πεζογράφος ευτύχησε να έχει τόσους επώνυμους θαυμαστές όσους ο
Αντώνης Σαμαράκης. Οι πλέον διαφορετικές μεταξύ τους προσωπικότητες της
δημόσιας και της καλλιτεχνικής ζωής στην Ελλάδα και αλλού διασταυρώθηκαν μαζί
του και εκείνος με φανατισμό καλλιέργησε τη σχέση τους, διατηρώντας ταυτόχρονα
αλληλογραφία με χιλιάδες απλούς ανθρώπους, παιδιά και νέους.

Αυτή η δραστηριότητα όπως και η ανθρωπιστική απορρόφησε όλες του σχεδόν τις
δυνάμεις από την εποχή της μεταπολίτευσης, οπότε παύει ουσιαστικά να
καλλιεργεί τη λογοτεχνία. Το βιβλίο με τις 58 «Μαρτυρίες για τον A.Σ.», που
κυκλοφόρησε από τον Καστανιώτη για τα ογδοηκοστά του γενέθλια, είναι
χαρακτηριστικό. Θα βρει κανείς εκεί, από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο και τον
Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο ώς τον Γάλλο πρώην υπουργό
Πολιτισμού και Παιδείας Τζακ Λανγκ και τον Θόδωρο Καρατζά. Κι από τη Ζυράννα
Ζατέλη, που αφηγείται πόσο την στήριξε ψυχολογικά στα νιάτα της, όταν ήταν ένα
κορίτσι λίγο χαμένο, ώς τον Γρηγόρη Φαράκο, τον Εμμανουήλ Κριαρά, τον KYP και
τον Νίκο Κούνδουρο, που τον περιγράφει να φέρνει ζεστά παλτά στο συνεργείο του
όταν γύριζε (με βάση διήγημά του) το «Ποτάμι». Σταχυολογούμε μερικές από τις
πλέον ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που δημοσιεύτηκαν όσο ζούσε γι’ αυτόν:

Μανόλης Αναγνωστάκης: «Ο Αντώνης Σαμαράκης δεν κρατάει τη σημαία
κάποιας επανάστασης, είναι όμως η άγρυπνη συνείδησή μας για τις απανθρωπιές
που συμβαίνουν γύρω μας, για τη φθορά των ηθών μας, για την ύπουλη ή
απροκάλυπτη διάβρωση που προκαλούν οι ισχυροί κάθε εξουσίας στα δίκαια των
αδυνάμων και ανυπεράσπιστων. Για τη δικαιοσύνη, που όλο και πιο πολύ λείπει
από τον κόσμο, αγωνίζεται».

Βασίλης Βασιλικός: «Ο Σαμαράκης δεν “πέρασε” στη νομενκλατούρα της
κουλτούρας ποτέ. Ποτέ δεν υπήρξε “δράκος”. Οι κριτικοί γράφουν με επίθετα. Οι
συγγραφείς προτιμούν τα ουσιαστικά. Γι’ αυτό ίσως δεν αρέσει στους
επαγγελματίες κριτικούς της λογοτεχνίας. Γιατί αποφεύγει το επίθετο όπως ο
διάολος το λιβάνι».

Ιάκωβος Καμπανέλλης: «Ο Αντώνης Σαμαράκης, με το σύνολο της προσφοράς
του ως πνευματικός άνθρωπος, δεν κρίνεται, δεν αξιολογείται πια μόνο με τα
μέτρα που μετριέται ένας λογοτέχνης. Με το σύνολο της προσφοράς του έχει
υπερβεί αυτά τα όρια και μετριέται σαν ιδανικός πολίτης της χώρας του. Και με
τη θητεία του στην υπηρεσία για τα πάσχοντα παιδιά του Τρίτου Κόσμου,
μετριέται σαν ιδανικός οικουμενικός πολίτης».

Θόδωρος Αγγελόπουλος: «Στην αβέβαιη περίοδο που πέρναγα τότε (δεκαετία
του ’50) και στο σταδιακό μου πέρασμα απ’ τη λογοτεχνία στον κινηματογράφο, οι
συναντήσεις με τον Αντώνη ήταν πολύτιμες. Αρχές του ’60 έφευγα για το Παρίσι,
τελειώνοντας τον στρατό, όταν πήρα ένα σημείωμά του. Έφευγα χωρίς τίποτα στην
τσέπη, στο άγνωστο. Όλα μοιάζαν σκοτεινά. Το σημείωμα έγραφε: “Και μην ξεχνάς
ότι η σκοτεινότερη ώρα είναι η ώρα πριν από την αυγή”. Πήρα το σημείωμα μαζί
μου στο τρένο και το άφησα να φύγει από το παράθυρο στη νύχτα…»

«Οι εμπειρίες μου πέρασαν στο “Λάθος”»

Το 1992, ο εκδοτικός οργανισμός Gale Research International (Ντιτρόιτ,
Λονδίνο) παρήγγειλε στον Σαμαράκη την αυτοβιογραφία του. Ήταν τότε 73 χρόνων.
Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1992 και στα ελληνικά το 1996 (εκδ.
Ελευθερουδάκης). Εκεί βρίσκει κανείς την πιο κατασταλαγμένη μαρτυρία του για
το μυθιστόρημα που τον έκανε διάσημο: το «Λάθος». Οι εμβληματικές μορφές που
συλλαμβάνει μ’ αυτό του το βιβλίο έχουν μια μεταφορική δυναμική που τους
επιτρέπει να λειτουργούν ακόμα και σήμερα.

Στο “Λάθος”, έγραφε ο Σαμαράκης, «προσπάθησα να δώσω τον αγώνα του καθημερινού
ανθρώπου να απελευθερωθεί από τον θανάσιμο εναγκαλισμό της κρατικής εξουσίας,
και μάλιστα της ολοκληρωτικής. Στο μυθιστόρημα αυτό υπάρχουν, άμεσα ή έμμεσα,
πικρές εμπειρίες από δύο ολοκληρωτικά συστήματα που έζησα πριν από τη χούντα:
τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου και την Κατοχή ( σ.σ. μιλάει ίσως για τη
σύλληψή του, τη φυλάκιση και την ανάκρισή του στα κρατητήρια της οδού
Ελπίδος). Οι εμπειρίες μου πέρασαν κατά κάποιο τρόπο στο “Λάθος”, ενώ η
ιστορία και η πλοκή είναι πλάσμα της φαντασίας μου. H χώρα στην οποία
διαδραματίζεται η ιστορία δεν κατονομάζεται, ακριβώς γιατί θέλησα να
υπογραμμίσω την οικουμενική εμβέλεια του κινδύνου που είναι ο ολοκληρωτισμός.
H εξουσία που κυβερνά την ανώνυμη χώρα αναφέρεται ως “Καθεστώς”, η μυστική
υπηρεσία ασφαλείας ως “η Ειδική Υπηρεσία”. Το στρατηγείο της, το “Κεντρικό”.
Τα όργανα του αυταρχικού συστήματος είναι “ο προϊστάμενος”, “ο ανακριτής”, “ο
μάνατζερ”, και ο άνθρωπος που έπεσε στα χέρια τους είναι “ο άνθρωπος του
Καφέ-Σπορ”. H παγίδα αράχνης που μηχανεύτηκαν για να τον κάνουν να σπάσει και
να ομολογήσει ότι συμμετέχει σε αντιστασιακή οργάνωση είναι “το Σχέδιο”. Την
κρίσιμη στιγμή, ο ανακριτής, ο έμπιστος του Καθεστώτος, ωθεί τον ύποπτο να
δραπετεύσει προς την ελευθερία, τον καλύπτει. Και το κάνει αυτό γνωρίζοντας
ότι τον περιμένει τώρα ο θάνατος. Με το “Λάθος” θέλησα να δώσω ένα μήνυμα
αισιοδοξίας, ότι ο ανθρώπινος παράγων, που τα ολοκληρωτικά συστήματα τον
περιφρονούν και στόχο τους έχουν να τον εξοντώσουν, είναι πάντα παρών και
τελικά βγαίνει νικητής. Γιατί η ίδια η ζωή με έμαθε ότι κανένας μηχανισμός –
ιδεολογικός, θρησκευτικός, πολιτικός, οικονομικός, τεχνοκρατικός,
στρατοκρατικός, – κανένας μηχανισμός δεν θα κατορθώσει ποτέ να διαστρέψει τον
άνθρωπο, που από τη φύση του είναι ελεύθερη προσωπικότητα, σε θλιβερό
τηλεκατευθυνόμενο ρομπότ».

Σε αριθμούς

8 βιβλία σε 60 χρόνια δημιουργικής παρουσίας. Το τελευταίο του (αλλά το
παλαιότερό του ως χειρόγραφο) είναι το «Εν ονόματι», που κυκλοφόρησε τον
Δεκέμβριο του 1998 (εκδ. Καστανιώτης)

5 λογοτεχνικά βραβεία στην Ελλάδα, στη Γαλλία και στην E.E.

200 εκδόσεις των βιβλίων του στα ελληνικά

101 ξένες εκδόσεις

Μεταφρασμένος σε 33 γλώσσες

800.000 και πλέον αντίτυπα

2.000.000 και πλέον αναγνώστες