Tο τέλος της προφορικότητας

Στις απολογίες δεν έχει μόνο σημασία τι θα πει ο κατηγορούμενος, αλλά και πώς
θα το πει. H προφορικότητα αποτελεί βασική αρχή αυτής της φάσης της ποινικής
διαδικασίας, αρχή που έχει δυστυχώς μέχρι σήμερα συστηματικά καταπατηθεί στη
δίκη της 17N. H υποχρέωση οι κατηγορούμενοι να απολογούνται προφορικά ενώπιον
του δικαστηρίου δεν αναγράφεται μεν ρητά στο άρθρο 366 του Κώδικα Ποινικής
Δικονομίας, αλλά είναι αναμφιβήτητο, τόσο στη θεωρία όσο και από τη νομολογία,
ότι προκύπτει άμεσα από αυτό, σε συνδυασμό ιδίως με το άρθρο 357 που
απαγορεύει, ρητώς πλέον, την ανάγνωση κειμένων από τους μάρτυρες. H παραβίαση
αυτής της αρχής είναι δικονομικά και ουσιαστικά κρισιμότατη και δεν
επιτρέπεται να μένει χωρίς αντιμετώπιση.

Τρεις είναι οι βασικοί λόγοι που θεμελιώνουν την απαίτηση για προφορικότητα
των απολογιών: η μέσα από την αμεσότητα της έκφρασης ανάδειξη της
προσωπικότητας του κάθε κατηγορουμένου· η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη
διευκόλυνση – και συγχρόνως η συγκρότηση τεκμηρίου – ότι η απολογία είναι
ελεύθερη και ανεπηρέαστη· η δυνατότητα, τέλος, αντιπαραβολής και ελέγχου με
τις προανακριτικές καταθέσεις, ώστε να ολοκληρωθεί η εικόνα περί της
προσωπικής «αλήθειας» των κατηγορουμένων. Σε αυτούς τους γενικούς λόγους, η
συγκεκριμένη δίκη πρόσθεσε, εκ του αντικειμένου και της σημασίας της, έναν
τέταρτο: την ανάγκη να μπορέσει, εκτός από το δικαστήριο, και το κοινωνικό
σώμα να προσεγγίσει, μέσα από μια δημόσια διαδικασία, την προσωπικότητα και τα
κίνητρα ανθρώπων που επέβαλαν επί χρόνια την αιματηρή δημόσια παρουσία τους.
Αφήνω κατά μέρος την εγγενή, μέσα από τον προφορικό λόγο, απόδοση σεβασμού στο
δικαστήριο και τα θύματα, ελπίζοντας απλώς ότι με τη θλιβερή, και από αυτή την
άποψη, απολογία του Χριστόδουλου Ξηρού αγγίξαμε ήδη τον πάτο.

Όλες αυτές τις ανάγκες και τους κανόνες πλήττει κατάφωρα η ανάγνωση
προκατασκευασμένων, όχι αναγκαστικά από τους ίδιους τους κατηγορουμένους,
κειμένων αντί απολογιών. Ιδίως όταν συνδέεται με άρνηση ή υπεκφυγή απαντήσεων
σε ερωτήσεις συνηγόρων ή της έδρας, η καταφυγή σε τσιτάτα και οι «αναλύσεις»
για θέματα περισσότερο ή λιγότερο περιφερειακά προς το αντικείμενο της δίκης
όχι μόνο δεν εκπληρώνει τον θεσμικό ρόλο της απολογίας, αλλά θέτει σε κίνδυνο
τη νομιμότητα όλης της διαδικασίας. Βεβαίως από την πλευρά των κατηγορουμένων
αυτή η διακινδύνευση είναι πιθανότατα ο στόχος. H έδρα όμως – και προσωπικά ο
πρόεδρος ως γενικός «φρουρός» της νομιμότητας – οφείλει επιτακτικά να βρει
τρόπο να την παρεμποδίσει. Όχι τόσο γιατί η όποια τελική απόφαση θα απειληθεί,
με τη σειρά της, από μια πιθανή προσφυγή σε άλλα δικαστήρια (εφόσον υπάρχει
και η αρχή ότι δεν λειτουργεί ποτέ υπέρ κάποιου παρανομία που προκάλεσε ο
ίδιος), όσο επειδή το απαιτεί η τάξη της δίκης. H τάξη νοείται εδώ ευρύτερα
από την απλή διαδικασία: το δικαστήριο έχει υποχρέωση να αναδείξει το κύρος
του δίνοντας ένα στοιχειώδες μάθημα περί της θέσης τους σε ολοένα και πιο
θρασείς κατηγορουμένους.

Ο δικηγόρος Κώστας B. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου