«Eίδαν» τον αρχαιότερο πλανήτη

Πριν από πολύ καιρό, σε έναν γαλαξία μακρινό, όταν ακόμα ο Ήλιος και η Γη
δεν υπήρχαν, γεννήθηκε ένας πλανήτης. Ήταν στο μέγεθος του Δία και
δημιουργήθηκε γύρω από ένα αστέρι σαν τον Ήλιο. Κανένα ανθρώπινο μάτι δεν τον
είχε διακρίνει ώσπου, 13 δισ. χρόνια αργότερα, το τηλεσκόπιο Χαμπλ της NASA
εστίασε πάνω του και μέτρησε με ακρίβεια τη μάζα του πιο μακρινού και πιο
παλιού πλανήτη στο σύμπαν.

Καλλιτεχνική απεικόνιση του αρχαιότερου πλανήτη και της αστρικής γειτονιάς του. Τώρα οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι οι πλανήτες μπορεί να έχουν κατακλύσει κάθε γωνιά του σύμπαντος

H ιστορία του είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα για τους αστρονόμους, καθώς
βρίσκεται σε μια δύσκολη και άγνωστη διαστημική γειτονιά. Ακολουθεί τροχιά
γύρω από δύο ξεψυχισμένα αστέρια (έναν αστέρα νετρονίων και έναν λευκό νάνο)
στον πυκνοκατοικημένο πυρήνα ενός σφαιροειδούς αστρικού συμπλέγματος.

Τα νέα ευρήματα του Χαμπλ δίνουν τις απαντήσεις που γύρευαν οι επιστήμονες εδώ
και μία δεκαετία, όταν ανακαλύφθηκε το αρχαίο αστρικό σύμπλεγμα.
Χαρακτηριστικό του είναι ότι χρειάζεται έναν αιώνα για να συμπληρώσει μια
τροχιά.

Ο πλανήτης έχει δυόμισι φορές τη μάζα του Δία. H ύπαρξή του προσφέρει τις
αποδείξεις που αναζητούσαν οι αστρονόμοι για τον ταχύτατο σχηματισμό των
πρώτων πλανητών, ένα δισεκατομμύριο έτη μετά το Μπιγκ Μπανγκ – όπως λέγεται η
γέννηση του σύμπαντος. Τώρα οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι οι πλανήτες μπορεί να
έχουν κατακλύσει κάθε γωνιά του σύμπαντος.

Σφαιροειδή συμπλέγματα. Ο πλανήτης βρίσκεται στο κέντρο της αρχαίας
ομάδας αστέρων M4, που βρίσκεται 5.600 έτη φωτός μακριά στον αστερισμό του
Σκορπιού. Επειδή τα σφαιροειδή συμπλέγματα σχηματίσθηκαν πολύ νωρίς, δεν
περιέχουν κάποια στοιχεία τα οποία οι επιστήμονες θεωρούν ότι είναι απαραίτητα
για τη δημιουργία πλανητών. Έτσι, αρκετοί υποστήριζαν ότι δεν υπάρχει πλανήτης
σε αυτήν την περιοχή.

Ο ισχυρισμός τους επαληθεύτηκε προς στιγμήν το 1999, όταν το Χαμπλ δεν βρήκε
κανέναν πλανήτη σε ένα άλλο σύμπλεγμα. Φαίνεται όμως πως απλώς κοιτούσαν σε
λάθος μέρος και τα νέα ευρήματα τους διαψεύδουν. «Αυτό μας δείχνει ότι οι
πλανήτες σχηματίσθηκαν πολύ νωρίς στο σύμπαν», λέει ο Στάιν Σίγκουρτσον από το
Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια.

Και αυτό ενθουσιάζει πολλούς συναδέλφους του: «Πιστεύουμε τώρα ότι οι πλανήτες
είναι άφθονοι στα σφαιροειδή αστρικά συμπλέγματα», λέει ο Χάρβεϊ Ρίτσερ στο
Πανεπιστήμιο του Βανκούβερ.

H επιβίωση και μόνο του πλανήτη σε αυτό το σημείο τον οδηγεί σε αυτό το
συμπέρασμα. Στο κέντρο μιας ομάδας αστέρων, τα εύθραυστα πλανητικά συστήματα
διαλύονται από τις βαρυτικές αλληλεπιδράσεις με τα γειτονικά αστέρια.

Ένας κολοσσός γεμάτος αέρια

H ιστορία της ανακάλυψης του πλανήτη άρχισε το 1988. Τότε, ανακαλύφθηκε
ένα πάλσαρ (παλλόμενη πηγή ραδιοκυμάτων) στον M4. Πρόκειται για έναν αστέρα
νετρονίων που στροβιλίζεται 100 φορές το δευτερόλεπτο και εκπέμπει ραδιοκύματα
σαν φωτεινή ακτίνα. Γρήγορα εντοπίστηκε και ο λευκός νάνος, λόγω της επιρροής
του πάνω στο πάλσαρ, καθώς τα δύο αστέρια γυρίζουν το ένα γύρω από το άλλο δύο
φορές τον χρόνο.

Λίγο αργότερα, οι αστρονόμοι παρατήρησαν και άλλες αταξίες στο πάλσαρ που τους
έκαναν να καταλάβουν ότι ένα τρίτο αντικείμενο βρίσκεται σε τροχιά κοντά τους.
Υποψιάστηκαν ότι είναι πλανήτης, αλλά θα μπορούσε επίσης να είναι καφέ νάνος ή
αστέρας αραιής μάζας. H διαφωνία για την ταυτότητά του συνεχίστηκε τη δεκαετία
του ’90. Το ζήτημα διευθετήθηκε χάρη στη δουλειά τών Σιγκούρτσον, Ρίτσερ και
άλλων, που μέτρησαν την ακριβή μάζα του πλανήτη, χάρη σε προσεκτικές
παρατηρήσεις. Μελετώντας στοιχεία από το Χαμπλ και εφαρμόζοντας πρωτοποριακά
εξελικτικά μοντέλα, βρήκαν ότι το ουράνιο αντικείμενο είναι πολύ μικρό για
αστέρας ή νάνος και άρα πρέπει να είναι πλανήτης. Ουσιαστικά πρόκειται για ένα
γιγαντιαίο αντικείμενο γεμάτο αέρια και όχι συμπαγή επιφάνεια όπως της Γης.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου – Στέφανος Κρίκκης