«MANTAM MAO» «Aν μου ξαναδέσεις τα πόδια, θ’ αυτοκτονήσω»

Χαμόγελα και ελπίδες για τη Ζιανγκ Τσινγκ, εδώ με τον σύζυγό της Μάο Τσε Τουνγκ στα χρόνια πριν από την… εξουσία

Μαθαίνει νωρίς τον πόνο. Στα τέσσερά της, η μητέρα της Γιούνε (σ.σ. έτσι
λεγόταν πριν ο Μάο της δώσει το όνομα Ζιανγκ Τσινγκ) αποφασίζει να της δέσει
τα πόδια. Λέει ότι το κορίτσι θα παντρευτεί και θα γίνει μέλος μιας πλούσιας
οικογένειας. Έτσι, δε θα χρειάζεται πια να περπατάει γιατί θα τη μεταφέρουν
υπηρέτες πάνω σε φορητό ανάκλιντρο. Τα μικρά πόδια-λωτοί των επτάμισι
εκατοστών είναι σύμβολο των εκλεπτυσμένων και ανώτερων κοινωνικών τάξεων.

Το κορίτσι είναι όλο περιέργεια. Κάθεται σε ένα σκαμνί. Είναι ξυπόλητο. H
μητέρα ανακατεύει έναν παχύρρευστο χυλό από ρύζι μέσα σε μια γαβάθα. Λέει στο
κορίτσι ότι ο χυλός θα χρησιμεύσει για κόλλα. «Είναι καλή κόλλα, δυνατή, δε θα
σε σφίγγει», συνεχίζει η μητέρα. «Θα κρατάει απ’ έξω τον αέρα. Οι αρχαίες
μούμιες φτιάχνονταν μ’ αυτόν τον τρόπο». H μητέρα κοντεύει τα τριάντα. Είναι
μια όμορφη γυναίκα, με σχιστά, αμυγδαλωτά μάτια, που τα ‘χει κληρονομήσει και
το κορίτσι. H μητέρα σπάνια χαμογελάει. Περιγράφει τον εαυτό της σαν ραπανάκι
ανακατεμένο σε μια σάλτσα μιζέριας. Το κορίτσι έχει συνηθίσει τη λύπη της
μητέρας και τη σιωπή της στα οικογενειακά γεύματα. Κι έχει συνηθίσει τη δική
της θέση – είναι κόρη της τελευταίας παλλακίδας και η οικογένεια τη θεωρεί
μακρινή συγγενή. Όταν γεννήθηκε, ο πατέρας της ήταν εξήντα χρονών. Παρέμεινε
ξένος γι’ αυτήν.

Μέχρι την τρίτη βδομάδα, το κορίτσι δε νιώθει τίποτα ιδιαίτερο. Αλλά, πάνω που
έχει αρχίσει να βαριέται τα ελεφαντίσια πόδια του, έρχεται ο πόνος. Τα δάχτυλα
των ποδιών του σαν να ουρλιάζουν απαιτώντας περισσότερο χώρο. H μητέρα
βρίσκεται συνέχεια κοντά του. Βρίσκεται εκεί για να εμποδίσει το κορίτσι να
σκίσει τους επιδέσμους. Προστατεύει τα ελεφαντίσια πόδια όπως θα προστάτευε το
μέλλον του κοριτσιού. Προσπαθεί να εξηγήσει στο κορίτσι για ποιον λόγο πρέπει
ν’ αντισταθεί στον πόνο. Σύντομα όμως, το κακό παραγίνεται. Τα πόδια του
κοριτσιού μολύνονται. Τα δάκρυα της μητέρας τρέχουν ποτάμι. «Όχι, όχι, όχι,
μην τα πειράζεις». H μητέρα επιμένει, κλαίει, καταριέται. Καταριέται τον εαυτό
της. Καταριέται τους άντρες κι αναθεματίζει την τύχη της που δε γέννησε αγόρι.
Επαναλαμβάνει διαρκώς πως τα θηλυκά είναι σαν το χορτάρι, γεννημένα για να
πατούν οι άλλοι πάνω τους.

H μητέρα μου μένει άναυδη όταν ρίχνω κατάχαμα τις βρομερές λωρίδες υφάσματος
δείχνοντάς της τα πρησμένα και μελανιασμένα πόδια μου που στάζουν κιτρινωπό
πύον. Τα κομμάτια του σιχαμερού υφάσματος τραβούν αμέσως πάνω τους ένα ζευγάρι
μύγες. Ο μικρός σωρός μοιάζει με τερατόμορφο χταπόδι. «Αν προσπαθήσεις ξανά να
μου δέσεις τα πόδια», λέω στη μητέρα, «θα αυτοκτονήσω».

Βλέπω τον πατέρα μου να χτυπάει τη μητέρα με ένα φτυάρι. Άρχισε ξαφνικά. Χωρίς
προειδοποίηση. Δεν μπορώ να πιστέψω στα μάτια μου. Είναι τρελός. Τη φωνάζει
τσούλα. H μητέρα κουλουριάζεται στο πάτωμα. H καρδιά μου σκιρτά από τον τρόμο.
Τη χτυπάει παντού, ουρλιάζοντας ότι θα της τσακίσει τα κόκαλα. H μητέρα δεν
μπορεί ν’ αντιδράσει από τον τρόμο, δεν μπορεί να κουνηθεί. Ο πατέρας τη
σέρνει πέρα-δώθε, την κλοτσάει και την πατάει σαν να ήθελε να τη λιώσει, να
την κάνει ένα με το πάτωμα.

Δεν είναι σίγουρο αν ο πατέρας της έδιωξε τη μητέρα ή αν η μητέρα το ‘σκασε
από μόνη της. Το μόνο σίγουρο είναι ότι το κορίτσι δεν έχει πια σπίτι. H
μητέρα πήρε την κόρη μαζί της. Περπατάνε από δρόμο σε δρόμο κι από πόλη σε
πόλη. H μητέρα γίνεται υπηρέτρια – πλύστρα, μια θέση κατώτερη ακόμη κι από
αυτή της μαγείρισσας σ’ ένα σπίτι. Δουλεύει με αμοιβή ένα μέρος για να περνούν
τη νύχτα. Συχνά, η μητέρα φεύγει κρυφά μέσα στη νύχτα. Όταν επιστρέφει,
συνήθως έχει χαράξει η αυγή. Λέει πως άλλοτε καθαρίζει πατάτες κι άλλοτε
ζεσταίνει τα πόδια των αρχοντόπαιδων. Δε λέει ποτέ ότι ζεσταίνει και τα πόδια
των ίδιων των αφεντάδων των σπιτιών.

H πρώτη μου συνάντηση με τη γιαγιά και τον παππού είναι ένα γεγονός που
πρόκειται να αλλάξει όλη μου τη ζωή. H εξάρτηση από τη μητέρα μου μειώνεται
κατακόρυφα καθώς ο παππούς αναλαμβάνει τη φροντίδα μου. Είναι ένας καλοσυνάτος
και ταπεινός άνθρωπος, μορφωμένος αλλά ανήμπορος να χειριστεί την
πραγματικότητα. Με διδάσκει όπερα. Μου ζητάει να επαναλαμβάνω αυτά που
απαγγέλλει. Φράση προς φράση, νότα προς νότα, μαθαίνω τη μια μετά την άλλη
όλες τις γνωστές άριες. Δεν είναι κάτι που μου αρέσει, αλλά το κάνω για να τον
ευχαριστήσω.

Κάθε πρωί, καθόμαστε στις ψάθινες πολυθρόνες, παίρνουμε το τσάι μας κι εκείνος
αρχίζει. Πρώτα μου διηγείται την υπόθεση του έργου, μου αναλύει τα στάδια της
πλοκής και τους χαρακτήρες, κι αμέσως μετά αρχίζει να τραγουδάει. Είναι
φριχτός τραγουδιστής, πράγμα που τον κάνει να φαίνεται πολύ αστείος. Τον
συνοδεύω χωρίς να ξέρω ακριβώς τι τραγουδάω και μιμούμαι επίτηδες το αδέξιο
τραγούδι του. Προσπαθεί να με διορθώσει. Μετά από αρκετές προσπάθειες,
καταλαβαίνει ότι τον κοροϊδεύω, απειλεί πως θα θυμώσει μαζί μου και
συμμορφώνομαι. Τραγουδώ τέλεια κάθε νότα. Εκείνος γελάει και χειροκροτεί. Το
ορθάνοιχτο, φαφούτικο στόμα του μοιάζει με σκοτεινή σπηλιά.

H «Μαντάμ Μάο» – Ζιανγκ Τσινγκ στο εξώφυλλο της μυθιστορηματικής βιογραφίας της, από την Άντσι Μιν, άλλοτε πρωταγωνίστρια στις προπαγανδιστικές παραγωγές της σιδηράς κυρίας της Κίνας – βιογραφία που θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Γκοβόστη

Παρακολουθώ όπερες και αντιγράφω τις άριες. Τον Θρύλο του Χούο Ξιάο
Γιού και την Ιστορία της Δυτικής Αίθουσας. Ονειρεύομαι τους
χαρακτήρες στους αρχαίους μύθους, τις ανυπότακτες ηρωίδες, τις γυναίκες που
μάχονται παθιασμένα για την ευτυχία τους και που την κατακτούν. Αποφασίζω να
γίνω ηθοποιός της όπερας για να κατορθώσω να ζω τις ζωές των ηρωίδων στη
σκηνή. Ο παππούς όμως διαφωνεί. Για κείνον θεατρίνα και πόρνη είναι το ίδιο
πράγμα. Δεν τα παρατάω. Ο παππούς μετανιώνει που μου γνώρισε τον κόσμο της
όπερας. Απειλεί ότι θα με αποκληρώσει. Είναι όμως πια πολύ αργά.

H κοπέλα δεν πουλήθηκε σε θίασο της όπερας, όπως ισχυριζόταν η ίδια αργότερα.
Το ‘σκασε από το σπίτι της και πήγε να δουλέψει σ’ έναν τοπικό θίασο. Τους
εκλιπαρεί να τη δεχτούν. Είναι χαριτωμένη, καλοσχηματισμένη γυναίκα κιόλας,
και γοητευτική. Λέει πως είναι ορφανή. Το ‘σκασε απ’ τους δικούς της πριν
προλάβουν να την απαρνηθούν εκείνοι. Αυτό είναι κάτι που θα τη χαρακτηρίζει σε
όλη τη ζωή. Φεύγει πάντα με δική της πρωτοβουλία, από συζύγους κι εραστές.
Εγκαταλείπει πριν την εγκαταλείψουν.

Τη δέχονται ως μαθητευόμενη. Όσο μαθαίνει την τέχνη της όπερας, σφουγγαρίζει,
συγυρίζει τα συρτάρια με τα σύνεργα του μακιγιάζ, γεμίζει τις κανάτες με νερό
και φροντίζει την γκαρνταρόμπα της πρωταγωνίστριας. Την ώρα της παράστασης
κάθεται κοντά στην αυλαία. Ρουφάει τα πάντα, όπως το χώμα των αγρών ρουφά τα
πρωτοβρόχια. Στην παράσταση της Πρωτοχρονιάς καταφέρνει να παίξει τον πρώτο
μικρό ρόλο της, με μια και μοναδική ατάκα: «Κυρία, το τσάι σας».

Βρίσκω έναν άλλο θίασο. Ονομάζεται Πειραματική Θεατρική Ομάδα της Επαρχίας
Σαν-ντονγκ. Είναι πιο μεγάλος και πιο γνωστός από τον προηγούμενο. Ο
θιασάρχης λέγεται Ζάο Τάιμο και μοιάζει με τον Κομφούκιο.

O κύριος Ζάο Τάιμο, παρ’ όλο που θυμίζει τον Κομφούκιο, δεν είναι άνθρωπος των
παραδόσεων. Έχει μεγαλώσει με δυτικά πρότυπα. Είναι ο πυρσός που φωτίζει τα
νεανικά χρόνια της Γιούνε. Αργότερα, η Μαντάμ Μάο αρνείται να αναγνωρίσει την
επιρροή του πάνω της. H Μαντάμ Μάο κρατά όλη τη δόξα για τον εαυτός της.
Πρέπει να αποδείξει ότι είναι γέννημα-θρέμμα του προλεταριάτου. Αλλά, το 1929,
ο κύριος Ζάο Τάιμο τη δέχεται στον θίασό του, παρ’ όλο που της λείπουν
σημαντικά προσόντα. Οι γνώσεις της στη λόγια γλώσσα των Μανδαρίνων είναι
ελλιπείς και δεν έχει ακροβατικές ικανότητες. Όμως, ο κύριος Ζάο γοητεύεται
αμέσως από το επαναστατικό πνεύμα της. Από τα καστανά μάτια που μοιάζουν με
αμύγδαλα. Από το πάθος που τα φωτίζει. Από τον τρόπο που μπήκε η κοπέλα στο
δωμάτιο, και μόνο, ο κύριος Ζάο συμπεραίνει ότι κρύβει μέσα της ένα τρομερό
δυναμικό.

Στις καλλιτεχνικές συγκεντρώσεις που διοργανώνουν οι Ζάο, η κοπέλα παραμένει
συνήθως σιωπηλή. Κάθεται σε μια γωνιά τρώγοντας ηλιόσπορους και
παρακολουθώντας τις συζητήσεις. Παρατηρεί τους επισκέπτες. Οι περισσότεροι
είναι φοιτητές, καθηγητές, μουσικοί και θεατρικοί συγγραφείς. Υπάρχουν όμως
και μυστηριώδεις επισκέπτες. Είναι οι αριστεροί – οι Κομμουνιστές που ζουν
στην παρανομία.

Προετοιμασία για το σανίδι

Στη σχολή της όπερας, η Γιούνε αποδεικνύεται επιμελής μαθήτρια. H μπλούζα της
είναι συνεχώς μούσκεμα απ’ τον ιδρώτα. Τα γόνατα κι οι αγκώνες της είναι
γεμάτα μελανιές από την εξάσκηση στις πολεμικές τέχνες. Στα μαθήματα
ορθοφωνίας αφιερώνει ώρες ολόκληρες μελετώντας μια άρια και δε σταματά πριν
φτάσει στο τέλειο αποτέλεσμα. Οι δάσκαλοι τη λατρεύουν επειδή βάζει τόσο
υψηλούς στόχους για τον εαυτό της.

Αποκτά κιόλας ανταγωνιστές. H Γιούνε καταλαβαίνει ότι πρέπει να δίνει συνεχώς
μάχες για να πετυχαίνει τους στόχους της. Παρουσιάζεται ένας ρόλος σ’ ένα
καινούργιο έργο του περίφημου θεατρικού συγγραφέα απ’ τη Σαγκάη Τιεν Χαν. Το
έργο έχει τίτλο Το Περιστατικό στη Λίμνη. H Γιούνε συμμετέχει στην
ακρόαση για την επιλογή ηθοποιών, αλλά δεν έχει την τύχη στο πλευρό της. Ο
ρόλος πηγαίνει στη συγκάτοικό της, μια κοπέλα με αραιά μαλλιά που ο αδελφός
της είναι δάσκαλος στη σχολή.

Στην πρεμιέρα του έργου η Γιούνε νιώθει κατάθλιψη. Δεν καταφέρνει να ελέγξει
τη ζήλια της. Στο πρόσωπό της ζωγραφίζεται ολοφάνερα η έντονη δυσαρέσκειά της.
Φτάνει σε σημείο να ξεχάσει να παίξει τον μικρό ρόλο που της έχει δοθεί – να
πεταχτεί για μια στιγμή μέσα από ένα δέντρο. Νιώθει βαθιά πληγωμένη. Θεωρεί
τον εαυτό της πολύ ικανότερη ηθοποιό από την πρωταγωνίστρια.

«Κάποια αόρατα χέρια προσπαθούν συνέχεια να μου δέσουν τα πόδια», θα πει
αργότερα η Μαντάμ Μάο.

H πριμαντόνα έχει γρίπη. Είναι άρρωστη αλλά δε θέλει να λείψει από τις
παραστάσεις. Κρυφοκοιτάζει από την αυλαία στην αίθουσα και βλέποντας
ελάχιστους θεατές, ζητάει να πάρει άδεια για μια βραδιά. Ο θιασάρχης γίνεται
έξω φρενών που τον ειδοποιεί την τελευταία στιγμή. H ηθοποιός ζητά να της
στείλουν μια χειράμαξα και φεύγει απ’ το θέατρο. H ώρα είναι επτά. Σε ένα
τέταρτο θα ανοίξει η αυλαία. Ο θιασάρχης, σαν σκύλος που κυνηγάει την ουρά
του, κόβει βόλτες έξω από τα καμαρίνια. Όταν ακούγεται το κουδούνι για την
έναρξη της παράστασης, ορμάει σ’ ένα καμαρίνι και χτυπάει με δύναμη τη γροθιά
του στον καθρέφτη.

Στον σπασμένο καθρέφτη εμφανίζεται το είδωλο της Γιούνε. Έχει φορέσει το
κοστούμι της πρωταγωνίστριας. «Είμαι έτοιμη να βγω στη σκηνή και να σώσω την
παράσταση», λέει. «Έχω προετοιμαστεί. Σας παρακαλώ, κύριε, δώστε μου μια
ευκαιρία».

INFO

Άντσι Μιν, «Μαντάμ Μάο», μτφ. Γ. A. Γεωργίου, Εκδόσεις Γκοβόστη 2003, σελ. 434.

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής