IOYΛIOΣ 1965 Oι σελίδες που έγραψαν Iστορία

«Έξοχη προσφορά» χαρακτήρισε, με γραπτό μήνυμά του, ο πρόεδρος της Βουλής
Απόστολος Κακλαμάνης την εκδοτική πρωτοβουλία των «ΝΕΩΝ» – παρουσιάστηκε χθες
στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών – που προσφέρουν, από αύριο και κάθε ημέρα, σε
ειδικό ένθετο, επιλεγμένες σελίδες τους του Ιουλίου 1965.

Πέμπτη 1η Ιουλίου 1965. Μια περίοδος αναταραχής ξεκινάει που μέλλει να
σημαδέψει την πολιτική Ιστορία του τόπου για το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.
«TA NEA», αξιοποιώντας το – ψηφιακής μορφής πλέον – αρχείο τους, θα προσφέρουν
από αύριο Σάββατο και κάθε ημέρα, με τη μορφή ειδικού δωρεάν ενθέτου, τα
αυθεντικά πρωτοσέλιδα και τα σημαντικότερα άρθρα της εφημερίδας εκείνης της
εποχής, δίνοντας στον αναγνώστη τη δυνατότητα να παρακολουθήσει μέρα τη μέρα
τον πυρετό των γεγονότων. Γεγονότων «συγκλονιστικών με καταλυτικές συνέπειες
στην πορεία του τόπου», όπως λέει σήμερα ο πρόεδρος της Βουλής Απόστολος
Κακλαμάνης, γεγονότων που αποτέλεσαν «τον πρόλογο του στρατιωτικού
πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967», σύμφωνα με την έκφραση του ιστορικού
Βασίλη Κρεμμυδά.

«H ίδια η εφημερίδα γίνεται ιστορικό ντοκουμέντο, πρωτογενές ντοκουμέντο, ώστε
να επιτρέψει στον σημερινό αναγνώστη να γνωρίσει από πρώτο χέρι την εποχή»,
είπε ο διευθυντής των «ΝΕΩΝ» Παντελής Καψής, κατά τη χθεσινή παρουσίαση της
εκδοτικής προσφοράς στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών – τον συντονισμό της συζήτησης
είχε αναλάβει ο Σύμβουλος Έκδοσης της εφημερίδας, Βασίλης Νικολόπουλος. «Είναι
μέρος», πρόσθεσε, «της συνεχιζόμενης προσπάθειας των “ΝΕΩΝ” – που ξεκίνησε με
τους ηχογραφημένους λόγους του Ανδρέα Παπανδρέου -, να καταστήσουν προσβάσιμα
στους αναγνώστες, ιδίως στους νέους, ιστορικά ντοκουμέντα που μέχρι τώρα ήταν
δύσκολο να προσεγγιστούν. Χάρις στην τεράστια προσπάθεια του Ψηφιακού Αρχείου
του ΔΟΛ, καθίστανται προσβάσιμα στοιχεία για τα οποία έπρεπε κανείς να
ανατρέξει σε παλιά αρχεία και βιβλιοθήκες» είπε ο διευθυντής των «ΝΕΩΝ». Και
κατέληξε: «Πέρα από το ότι πρόκειται για ιστορικό ντοκουμέντο, η ανάγνωση της
αρθρογραφίας της εποχής προσφέρει απόλαυση στον αναγνώστη, ο οποίος θα
αισθανθεί ως ένα είδος ιστοριοδίφη. Θα βρει δε ενδιαφέρον τόσο στις ίδιες τις
ειδήσεις όσο και στον τρόπο της προσέγγισής τους, που είναι, βέβαια, πολύ
διαφορετικός από τον σημερινό».

Στα πρωτοσέλιδα της 1ης και 2ης Ιουλίου 1965 αποτυπώνεται η αρχή της σύγκρουσης του Γεωργίου Παπανδρέου με το Παλάτι που θα οδηγήσει στην παραίτηση του τότε πρωθυπουργού και στην Αποστασία

«Έξοχη προσφορά» χαρακτήρισε στον χαιρετισμό του την προσφορά των «ΝΕΩΝ» ο
πρόεδρος της Βουλής Απόστολος Κακλαμάνης. «Το εγχείρημα των “ΝΕΩΝ” να
ανατυπώσουν τα φύλλα των ημερών εκείνων και να μας δίνουν, σε ειδικό ένθετο,
την καθημερινή εξέλιξη των γεγονότων και τον παλμό της εποχής είναι μια έξοχη
προσφορά. Ως πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων θέλω να συγχαρώ την εφημερίδα για
την πρωτοβουλία της, που πλουτίζει το αρχείο μας με αξιόλογα ιστορικά
ντοκουμέντα. Ως πολίτης, που εβίωσε τις στιγμές αυτές, θέλω να ομολογήσω ότι
δεν μπόρεσα να αποφύγω τις αναμνήσεις, τη συγκίνηση και κάποιου είδους
νοσταλγία. Ήμασταν νέοι τότε, ήμασταν αγνοί, ήμασταν μαχητές. Πιστεύαμε ότι
κρατούσαμε στα χέρια μας τη μοίρα του κόσμου. Θυμάμαι τη συντροφικότητα, τους
δεσμούς που είχαμε μεταξύ μας, την ανεξάντλητη διάθεση, το ακατασίγαστο πάθος.
Θυμάμαι τις ατελείωτες συσκέψεις και τις καθημερινές διαδηλώσεις.
Αναλογίζομαι, με βαθύ πάντοτε σεβασμό, τη μορφή του Γεωργίου Παπανδρέου, με
την απαράμιλλη γοητεία του, το ευρηματικό του χιούμορ και τον λιτό και
επιγραμματικό του λόγο – ήταν τα ωραιότερα ελληνικά που έχω ακούσει ποτέ. Για
μας ενσάρκωνε τις ελπίδες και τις προοπτικές για εθνική συμφιλίωση,
δημοκρατία, κοινωνική δικαιοσύνη».

H Αποστασία πρόλογος της Χούντας των συνταγματαρχών

O ιστορικός Βασίλης Κρεμμυδάς

«Το πολιτικό κήρυγμα του Γεωργίου Παπανδρέου ερχόταν να συνοψίσει την
έγερση ενός συνολικού και μοντέρνου – δεν έχει ακόμη οργανωθεί η απειλή του
μεταμοντερνισμού – αστικού αιτήματος της κοινωνίας, κάτι που κατέληξε να
αναδείξει τον συγκεκριμένο πολιτικό σε σύμβολο, σε “Γέρο της Δημοκρατίας”»,
είπε ο ιστορικός Βασίλης Κρεμμυδάς. Ο οποίος, πριν προχωρήσει σε εκτενή
ερμηνευτική αναφορά στα γεγονότα της εποχής, έδωσε το στίγμα τους: «Ο
πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ζήτησε την έγκριση του βασιλιά Κωνσταντίνου
για να ορκιστεί και υπουργός Εθνικής Άμυνας, στη θέση του υπουργού Πέτρου
Γαρουφαλιά. Ο βασιλιάς αρνήθηκε. Ο πρωθυπουργός υπέβαλε την παραίτησή του και
ο βασιλιάς τη δέχτηκε και ανέθεσε σε στέλεχος του ίδιου κόμματος, της Ένωσης
Κέντρου, να σχηματίσει κυβέρνηση. Λέγεται από ερμηνείες ότι ο Γεώργιος
Παπανδρέου έπραξε το αυτονόητο. Δεν είναι όμως καθόλου αυτονόητο ότι κάθε
πρωθυπουργός, στη θέση του Γ. Παπανδρέου, θα είχε πράξει το ίδιο. Αντίθετα,
πιο κοντά στην πραγματικότητα είναι η ερμηνεία που θέλει τα Ιουλιανά ως τον
πρόλογο του στρατιωτικού πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967».

H αυτονόμηση του Στρατού

«Το νήμα πρέπει να το πιάσουμε τουλάχιστον δέκα χρόνια πριν», είπε ο κ.
Κρεμμυδάς. «Τα κλειδιά για την κατανόησή τους είναι η εξέλιξη της κοινωνίας σε
αυτήν τη δεκαετία και ο νέος ρόλος του Στρατού. Θα αρχίσω από το δεύτερο.
Λέγαμε τότε, γραφόταν τότε και το λένε και σήμερα σχολιαστές, ακόμη και
ιστορικοί, ότι ο Στρατός ήταν πλήρως κομματικοποιημένος. Δεν είναι αυτό το
κεντρικό χαρακτηριστικό του Στρατού στη δεκαετία αυτή – ήταν στις δεκαετίες
που προηγήθηκαν. Στη δεκαετία πριν από το 1965 συνέβη κάτι άλλο: συνέβη η
πλήρης πολιτική αυτονόμηση του Στρατού η οποία άρχισε με την είσοδο στο ΝΑΤΟ
(το 1953), ενισχύθηκε από την αθρόα αμερικανική στρατιωτική βοήθεια, υλική και
οργανωτική, και στηρίχτηκε στους δύο ανώτατους πολιτικούς παράγοντες: τον
πρωθυπουργό – και νικητή του Εμφυλίου – Αλέξανδρο Παπάγο και στον βασιλιά
Παύλο. Με αυτά τα στηρίγματα ο Στρατός μπόρεσε σε μια πενταετία να μετατραπεί
σε έναν πλήρως αυτόνομο πολιτικό οργανισμό. H σύνδεση του νέου Στρατού με τους
υπόλοιπους παράγοντες του πολιτικού και κοινωνικού βίου δεν μπορούσε να γίνει
παρά μόνον με το σύμβολο – εγγύηση της ενότητας και των συμφερόντων του
έθνους, με τον βασιλιά δηλαδή.

Αυτή ακριβώς η σύνδεση πρόσφερε και στα Ανάκτορα ανάλογη αυτονόμηση και μαζί –
όχι από κοινού -, Ανάκτορα και Στρατός, μπόρεσαν να οργανώσουν παράλληλους
μηχανισμούς με κατασταλτικό και σαφέστατα αντικοινωνικό ρόλο: τις
παραστρατιωτικές και παρακρατικές οργανώσεις, που, ως παράνομες, έβρισκαν
προστασία στους δύο αυτονομημένους και εκτός ελέγχου πολιτικούς πόλους».

Βιώναμε την ιστορία

Ιούλιος 1965. Ένας λαός βαθύτατα συνειδητοποιημένος, σε πυρετική ένταση, εβίωνε την ιστορία, συμμετέχοντας στην εξέλιξή της

«Με όποιον τρόπο όμως κι αν τοποθετηθεί κανείς απέναντι στα γεγονότα», λέει
στο μήνυμά του ο κ. Κακλαμάνης, «εκείνο που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι ο
συναγερμός του λαού. Ένας λαός βαθύτατα συνειδητοποιημένος, σε πυρετική
ένταση, εβίωνε την ιστορία, συμμετέχοντας στην εξέλιξή της. Νέοι, γέροι,
άντρες, γυναίκες, συντηρητικοί, προοδευτικοί αγωνιούσαν, τοποθετούνταν,
κατέβαιναν στους δρόμους, θεωρούσαν την ύπαρξή τους μέρος της δράσης,
ενσαρκώνοντας στο ακέραιο την περίφημη αποτίμηση του Επιταφίου: “Τον μηδέν
τούτοις μετέχοντα ουκ απράγμονα, αλλά αχρείον νομίζομεν είναι”».

«Μολονότι καταματωμένη από τον Εμφύλιο και από τις συνέπειές του, η ελληνική
κοινωνία εμφάνισε στην ίδια αυτή περίοδο μια σταδιακή αλλά ραγδαία
ριζοσπαστικοποίηση», είπε από την πλευρά του ο ιστορικός Βασίλης Κρεμμυδάς. «H
οποία εμφανίζεται – είναι κάπως παράδοξο, είναι αλήθεια – απαλλαγμένη, όχι
μόνον από τον Διχασμό του 1915, ο οποίος σερνόταν επί πολλές δεκαετίες, αλλά
και από τον Εμφύλιο, που απείχε ελάχιστα. Έμοιαζε με κοινωνία που προκαλεί
ρήξεις, που αποβάλλει βάρη και, κυρίως αυτό, που διατυπώνει νέα αιτήματα.
Είναι η ώρα που εμφανίζεται στο προσκήνιο μια νέα γενιά – “γενιά του φόβου”,
την έχω πει. Αυτή εξεγέρθηκε, κυριολεκτικά, με αίτημα τον συνολικό
εκδημοκρατισμό του δημόσιου βίου – εννοείται: και του Στρατού».

Κρίση βαθιά πολιτική

H σύγκρουση του Ιουλίου 1965, είπε ο κ. Κρεμμυδάς, «ήταν σύγκρουση
κοινωνίας – πολιτικών εξουσιών. H επί δέκα χρόνια κινητοποίηση της κοινωνίας
και η διαρκής ριζοσπαστικοποίησή της οδήγησαν στη μεγαλύτερη πολιτειακή κρίση
μετά το 1915. Ήταν κρίση βαθιά πολιτική. Μια εκρηκτική εκδήλωση του
υπερδεκαετούς ανώμαλου πολιτικού βίου και αντικομμουνστικής υστερίας. H κρίση
εκφράστηκε με σφοδρή σύγκρουση βασιλιά – πρωθυπουργού με κεντρικό σημείο
αναφοράς τη στεγανότητα της πολιτικής εξουσίας του Στρατού. Οι συνδηλώσεις
είναι ολάνοιχτες: ο πρωθυπουργός ήταν ο εκφραστής της κοινωνίας». Και
κατέληξε: «H σύγκρουση έγινε στην πραγματικότητα ερήμην του Στρατού. Ο
βασιλιάς εμφανίστηκε ως αδιάλλακτος υπερασπιστής μιας εξουσίας που δεν είχε,
γιατί δεν ήταν σε θέση να την ελέγχει. Ο πρωθυπουργός πολέμησε, όχι για να
αφαιρέσει αυτή την ανύπαρκτη εξουσία από τον βασιλιά, αλλά για να
“εθνικοποιήσει” τον Στρατό, να διαρρήξει δηλαδή το πλέγμα μυστικών υπηρεσιών,
αμερικανικών κυρίως, Στρατού και παρακρατικών – παραστρατιωτικών οργανώσεων. Ο
Στρατός ο ίδιος δεν είχε αμφισβητηθεί ανοιχτά από κανέναν – ούτε καν η
πολιτική αυτονόμησή του δεν είχε αμφισβητηθεί ανοιχτά. Γι’ αυτό, το
πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 δεν ήταν πράξη άμυνας εκ μέρους της χούντας
– μιας από τις χούντες. Ήταν επίθεση κατά της κοινωνίας και του πρωταρχικού
ρόλου που θα αποκτούσε αν γίνονταν οι εκλογές του Μαΐου 1967».

ΑΠ. ΚΑΚΛΑΜΑΝΗΣ

«Στο νοσοκομείο με διάσειση»

Απ. Κακλαμάνης. «Θα ξαναθυμηθούμε και θα ξαναζήσουμε γεγονότα που μας έχουν σημαδέψει»

«Είχα πάρει ενεργό μέρος στα γεγονότα», θυμάται ο πρόεδρος της Βουλής.
«Ώς τις 15 Ιουλίου ήμουν γενικός γραμματέας στο υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας.
Παραιτήθηκα αμέσως. Την επόμενη μέρα συγκεντρωθήκαμε στα γραφεία της ΕΔΗΝ,
στην οδό Ακαδημίας, και ξεκινήσαμε για τα γραφεία της “Ελευθερίας”, του Πάνου
Κόκκα, που βρίσκονταν στην οδό Πανεπιστημίου: για να διαδηλώσουμε την αντίθεσή
μας στη γραμμή της εφημερίδας.

H Αστυνομία προσπάθησε να μας σταματήσει. Είδα μπροστά μου να χτυπούν τον
Στάθη Παναγούλη. Κινήθηκα για να τον υπερασπιστώ… Και βρέθηκα στο
νοσοκομείο, με βαριά εγκεφαλική διάσειση. Σχεδόν σαράντα χρόνια μετά, έχουν
σιγάσει οι φανατισμοί και τα πάθη. Τα συγκλονιστικά γεγονότα του Ιουλίου του
’65 και οι καταλυτικές τους συνέπειες στην πορεία του τόπου έχουν περάσει σε
άλλη αρμοδιότητα: ο λόγος και οι κρίσεις ανήκουν πλέον στην Ιστορία, τα
ερευνητικά της εργαλεία και την αδέκαστη ματιά της».

Προσφορά στους νέους

«Είναι σίγουρο ότι εμείς οι παλιότεροι, με την πρωτοβουλία των “ΝΕΩΝ”, θα
ξαναθυμηθούμε και θα ξαναζήσουμε γεγονότα που μας έχουν σημαδέψει. Νομίζω,
όμως, ότι η σημαντικότερη διάσταση της προσφοράς αναφέρεται στη νέα γενιά»,
λέει ο Απόστολος Κακλαμάνης.

«Οι νέοι μας σήμερα αγνοούν την ιστορία του τόπου, ιδιαίτερα την πρόσφατη
ιστορία μας. Όταν το 1982 βρέθηκα στο υπουργείο Παιδείας, διαπίστωσα έκπληκτος
ότι για τα σχολικά μας εγχειρίδια η ελληνική ιστορία σταματούσε στην έναρξη
του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Όσο πιο συχνά μπορώ, συναναστρέφομαι τα παιδιά των σχολείων που επισκέπτονται
το Κοινοβούλιο. Και από τις προσωπογραφίες των μεγάλων πολιτικών που κοσμούν
τις αίθουσες της Βουλής, τα παιδιά ελάχιστους μόνον μπορούν να αναγνωρίσουν.
Σε μερικές περιπτώσεις δεν αναγνωρίζουν ούτε καν τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

Ακόμα και οι νέοι της Βουλής των Εφήβων, αυτοί οι λαμπροί νέοι που κάθε χρόνο
μας εκπλήσσουν με τις ιδέες, τις σκέψεις και τον λόγο τους, διαπιστώνω ότι
έχουν έλλειμμα στη γνώση της νεώτερης ιστορίας μας. Και ξέρω ότι διψούν να τη
μάθουν.

Τέτοιες πρωτοβουλίες λοιπόν, τις θεωρώ ιδιαίτερα εποικοδομητικές και χρήσιμες.
Και θα ευχόμουν να ακολουθήσουν κι άλλες – και από τον ημερήσιο και από τον
περιοδικό Τύπο: αφιερώματα, αναμνήσεις πρωταγωνιστών, περιγραφές, βαθύτερες
αναλύσεις. Γιατί είναι, αναμφισβήτητα, διαφωτιστικά και ενδιαφέροντα τα αρχεία
των μυστικών υπηρεσιών και των ξένων πρεσβειών, τα ιστορικά, δηλαδή,
ντοκουμέντα που πιο συχνά από κάθε άλλο βλέπουμε στον Τύπο, αλλά δεν μπορεί να
αποτελέσουν αυτά τις αποκλειστικές πηγές της ελληνικής ιστορίας».

20 εκατομμύρια «ψηφιακά» άρθρα

Για τις μεγάλες δυνατότητες της τεχνολογίας που αξιοποιεί ο ΔΟΛ στη
σημερινή ηλεκτρονική εποχή, μίλησε ο κ. Γιάννης Γιανναράκης εκπροσωπώντας το
Τμήμα Αρχείου του Οργανισμού.

«Το υλικό που διαχειρίζεται σήμερα το Αρχείο του Δημοσιογραφικού Οργανισμού
Λαμπράκη αποτελείται από περισσότερα από 20 εκατομμύρια άρθρα που
ταξινομούνται με βάση τα σύγχρονα επιστημονικά κριτήρια και αποτελούν ένα
πολύτιμο περιουσιακό στοιχείο όχι μόνο για τον ΔΟΛ αλλά σύντομα και για όλη
την ελληνική κοινωνία», είπε.

Το ψηφιακό Αρχείο του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη σήμερα περιλαμβάνει:
Το «Ελεύθερον Βήμα» (1922-1944), τα «Αθηναϊκά Νέα» (1931-1945), «TA NEA»
(1964-1969 και 1997-2001), το «Βήμα της Κυριακής» (1995-2001), το «Βήμα»
(ημερήσια έκδοση, 1999-2001), το αγγλόφωνο «Athens News» (1995-2001), πολλά
περιοδικά και ένθετα.

«Χάρις τη συστηματική προσπάθεια της κας Λένας Σαββίδη, που διευθύνει το
Αρχείο, του κ. Νίκου Γκουράρου και των συνεργατών τους, το Αρχείο μας δεν
είναι πια ατέλειωτα ράφια με κιτρινισμένες σελίδες αλλά ένα σύγχρονο
μελετητικό κέντρο», είπε ο κ. Γιανναράκης. «Σε αυτό, με τη βοήθεια της
ψηφιακής τεχνολογίας, έχει πραγματοποιηθεί ένα από τα μεγαλύτερα έργα
συστηματικής καταγραφής, αποδελτίωσης της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας. Στόχος
μας είναι να φέρουμε γρήγορα τον πλούτο αυτού του ψηφιακού αρχείου στο ευρύ
κοινό και να δημιουργήσουμε υπηρεσίες έρευνας και αξιοποίησήςτου που θα
απευθύνονται στα MME, στην εκπαίδευση, και σε κάθε είδους οργανισμό ή ιδιώτη».