Συνεχίζω την προηγούμενη και περίπου ομότιτλη επιφυλλίδα («TA NEA»,
19.6.2003), λύνοντας τον σκόπιμο χιασμό: οι εκούσιες διορθώσεις αφορούν τον
Νίκο Φωκά και οι ακούσιες τον Οδυσσέα Ελύτη. Ο Φωκάς, για τον οποίο ήδη ο
λόγος, στο σχετικό σημείωμα αισθάνεται την ανάγκη να καλύψει και θεωρητικά την
απόφασή του να περάσει στη συγκεντρωτική έκδοση «διορθώσεις ή δεύτερες γραφές»
που είχε θεωρήσει αναγκαίες στο διάστημα των δεκαετιών της ποιητικής του
παραγωγής και δημοσίευσης. Ο ποιητής του «Μύθου της καθέτου» φαίνεται να
πιστεύει - και έχει κάθε δικαίωμα ως κύριος του έργου του - ότι διά βίου «η
μορφή ενός ποιήματος, έστω και τυπωμένη, είναι σχεδόν πάντα ένα πρόχειρο ως
προς μια νεώτερη εκδοχή του». Περιφανέστατο παράδειγμα αυτής ακριβώς της
συμπεριφοράς παρέχει η αρχή της «Πολιτείας» του Πλάτωνα, που ο μεγάλος
φιλόσοφος και συγγραφέας, κατά μαρτυρίες, τη χτένιζε, την «εβοστρύχιζεν» (της
έκανε μπουκλάκια!) ώς το τέλος της ζωής του, κυριολεκτικά ώς την τελευταία του στιγμή.


Προτού θέσουμε εδώ ή αλλού μερικά από τα (άπειρα και κατά το βάθος αναπάντητα)
ερωτήματα που γεννιούνται από την καθολική αναμόρφωση εκδεδομένων ποιητικών
κειμένων, ας δούμε συνοπτικά την έκταση και, κατά κρίση, την ποιότητα των
διορθώσεων του Φωκά. Επιλέγω τη συλλογή «Προβολέας στα μάτια» (Κρύσταλλο,
1985), μία από τις τρεις ενδιάμεσες και ωριμότερες ενός ποιητή, η βαθύτερη
γνωριμία με τον οποίο μέλλει να διαφωτίσει ολόκληρη τη μεταπολεμική περίοδο,
ανατρέποντας μονομέρειες και αναθεωρώντας βιαστικές κρίσεις.


Αρκετά ποιήματα δεν έχουν υποστεί καμία απολύτως μεταβολή. Στα πιο πολλά,
ωστόσο, ο ποιητής έχει βάλει χέρι, κυρίως σε σημεία στίξης, σε άρθρα, μόρια,
συνδέσμους κτλ. Είναι αξιοσημείωτο και κάπως περίεργο ότι προσθέτει, για την
ακρίβεια παρενθέτει, κόμματα στα πολλά ασύνδετα σχήματα, στα οποία ιδιαίτερα
αρέσκεται ο Φωκάς. Δεν πρέπει να βιαστούμε ν' αποφανθούμε εάν αυτές οι
πρόσθετες «κοπές» ενισχύουν ή υπομειώνουν το ασύνδετο. Ξεχωριστά οφείλουμε να
προσέξουμε τις φωνητικές αλλαγές (π.χ. «εναλλακτικής εμπειρίας» αντί του
αρχικού εναλλαχτικής, κι αλλού «παράλλαγμα» αντί του αρχικού «παράλλαμα»!),
που ασφαλώς δεν αποτελούν μόνο παραχωρήσεις στο πνεύμα του συρμού, όπως αυτό
καλλιεργείται από όσους κατασκευάζουν κορσέδες για τη γλώσσα και σφίγγουν
συνεχώς τα λουριά τους. Ως προς τις διορθώσεις σε επίπεδο λέξεων, η συλλογή
παρέχει χαρακτηριστικά παραδείγματα. H λέξη «κοροϊδίες» αντικαθίσταται δύο
φορές σε διαφορετικά ποιήματα. Την πρώτη σ' ένα από τα εντελέστερα, στο σύνολο
και στις λεπτομέρειες, ποιήματα του Νίκου Φωκά, το εποχικό και συνάμα
εσχατολογικό «Καθολική καύση». Στη δεύτερη στροφή του εκπληκτικού αυτού
κειμένου, που και μόνο του θα αρκούσε για να εξασφαλίσει στον ποιητή του κάθε
διάκριση, αναφέρονται «σάλπιγγες κοντινού στρατοπέδου», οι αυτοσχεδιασμοί των
οποίων κατά την πρώτη έκδοση «καταλήγουν σε σαλπιγγικές κοροϊδίες», ενώ κατά
τη συγκεντρωτική «σε σαλπιγγικές ανοησίες». Είναι προφανές, κατά την αίσθηση
και την κρίση μου, ότι ο Φωκάς θέλησε να απαλλάξει τον στίχο και τη στροφή, αν
όχι και ολόκληρο το ποίημα, από ανεπιθύμητους σολωμικούς απόηχους.


Ο «Προβολέας στα μάτια» παρέχει το μόνο παράδειγμα στη συλλογή αντικατάστασης
ολόκληρου στίχου. Στο γνωστότατο ποίημα «Ο Κάκτος», που όχι μόνο αποτελεί τον
πυρήνα ενός ξεχωριστού αστερισμού ποιημάτων του Φωκά, αλλ' όπως αναγραφόταν
προ ετών σ' αυτήν εδώ τη στήλη («TA NEA», 6.7.1999) «δικαίως θα κατείχε το
κέντρο μιας ανθολόγησης ποιημάτων με θέμα την ίδια ποίηση», εξοβελίζεται πολλά
σημαίνων στίχος.


Συγκεκριμένα στην αρχή της τέταρτης στροφής που αναφέρεται στο «βαθυκόκκινο
άνθος» του κάκτου, δηλαδή στην ποίηση, αντί για «Έτσι καθώς ακροβατούσε στο
κενό/ Στην παρυφή του φύλλου», στη συγκεντρωτική έκδοση διαβάζουμε: «Σαν
πεταλούδα καθισμένη πρόσκαιρα/ Στην παρυφή του φύλλου». Αλλά τι σημαίνει η
μετάπτωση από τον κινδυνώδη χαρακτήρα της πρώτης διατύπωσης στον
παραδοσιακότερο, ρομαντικό και κάπως γλυκερό τόνο της διόρθωσης; Πώς οι
σημερινοί και μέλλοντες αναγνώστες δεν θα στερηθούν ούτε τη μία ούτε την άλλη
εκδοχή, αν χωρεί πρόταση - και πιστεύω ότι χωρεί -, θα το δούμε στην επόμενη
συνέχεια.


Ο Ανδρέας Μπελεζίνης είναι φιλόλογος, κριτικός της λογοτεχνίας.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από