TPITH AΠOΨH Tο τέλος της εθνικής κυριαρχίας;

Κατά την τελευταία δεκαπενταετία γίνεται μεγάλη συζήτηση διεθνώς για το κατά
πόσον η εθνική κυριαρχία παραμένει απαραίτητη έννοια και αρχή στις διακρατικές
σχέσεις. Συναφής είναι και μία άλλη σύγχρονη συζήτηση: το άδηλο μέλλον του
γνωστού ως «έθνους-κράτους».

Αν και είναι ακόμη πρόωρο να αποφανθεί κανείς με βεβαιότητα για τη χρησιμότητα
ή μη της εθνικής κυριαρχίας, μία σειρά από παράγοντες την έχουν στην πράξη
σχετικοποιήσει, όπως: η μείωση της σημασίας των συνόρων ως εμποδίων και
φραγμών στην κυκλοφορία αγαθών, προσώπων, ιδεών και πληροφοριών, η περίφημη
παγκοσμιοποίηση σε ό,τι αφορά την Ευρώπη, η συνεχής διεύρυνση και ολοκλήρωση
της Ευρωπαϊκής Ένωσης που περιορίζει όλο και περισσότερο την κυριαρχία των επί
μέρους κρατών, οι συνεχιζόμενες παρεμβάσεις και επεμβάσεις σε κράτη, άλλοτε
δικαιολογημένες και νομιμοποιημένες και άλλοτε όχι, και η μη δυνατότητα των
κρατών να κρύβονται πίσω από την κυριαρχία τους για να παραβιάζουν μαζικά τα
ανθρώπινα δικαιώματα των πολιτών τους ή μειοψηφιών στο έδαφός τους.

Μήπως ήρθε η στιγμή για να εγκαταλειφθεί η κυριαρχία ως αρχή ή για να
αντικατασταθεί με κάτι άλλο; H απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι μερική.

Κατ’ αρχήν, όπως όλες οι έννοιες έτσι και η κυριαρχία εδράζεται σε μία
συγκεκριμένη ιστορική εποχή, στην ευρωκεντρική διεθνή κοινωνία του 18ου και
19ου αιώνα. Αναμφίβολα η αρχή της κυριαρχίας έπαιξε σημαντικό ρόλο από την
εποχή που εδραιώθηκε στη διεθνή ζωή, συγκεκριμένα με τη Συνθήκη της Βεστφαλίας
του 1648. H κυριαρχία ήταν τότε μία νέα σύλληψη της κρατικής υπόστασης και
διεθνούς κοινωνίας που στηριζόταν στους πολιτικούς φιλόσοφους Μποντέν
(1529-1596) και Χομπς (1588-1679). Στην αρχική της εκδοχή, όπως εδραιώθηκε στο
διεθνές δίκαιο, δεν ήταν βέβαια «εθνική» κυριαρχία, μια και έθνη τότε δεν
υπήρχαν παρά τις γνωστές αναχρονιστικές ιστορικές αφηγήσεις σε πολλές εθνικές
ιστοριογραφίες (και όχι μόνο στην ελληνική).

Στην αρχική της σύλληψη η κυριαρχία σήμαινε κυρίως τα εξής: (α) ανεξαρτησία,
(β) κυρίαρχη ισότητα όλων των κρατών ασχέτως μεγέθους, ισχύος, πολιτεύματος,
θρησκείας κ.λπ., (γ) αποκλειστική εσωτερική δικαιοδοσία και ευθύνη, (δ) μη
επέμβαση στα εσωτερικά των κρατών, (ε) δυνατότητα διεξαγωγής πολέμου ως
κυριάρχου δικαιώματος και (στ) δυνατότητα του αρχηγού του κράτους να ορίζει
εκείνος, χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις, τη θρησκεία της αρεσκείας του. Από τα
έξι αυτά σημεία, τα δύο τελευταία εννοείται ότι δεν ισχύουν πια.

Το ερώτημα είναι πού πάμε σήμερα; Το βέβαιο είναι ότι η εθνική κυριαρχία
αδυνατεί να προστατεύσει τα κράτη από παρεμβάσεις εξωτερικών παραγόντων ή από
την πολύ πιο έμμεση παρέμβαση, όπως οι διάφορες πτυχές, αρνητικές και θετικές,
της παγκοσμιοποίησης. Υπάρχει όμως και ένας βαθύτερος λόγος που η κυριαρχία
φαντάζει αναχρονιστική στις μέρες μας. H προστασία των κρατών (η ασφάλεια) δεν
εξασφαλίζεται πλέον τόσο από την στρατιωτική ισχύ και στρατιωτική ετοιμότητα
καθαυτή, αλλά (1ον) από το διεθνές πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται μία χώρα και
(2ον) από τη νομιμοποίησή της, εσωτερική και εξωτερική (διεθνή), η οποία
απορρέει κυρίως από τη δημοκρατική διακυβέρνηση, την πολιτική σταθερότητα, την
αποδοχή και τον σεβασμό της πολιτιστικής ετερότητας. H εθνική κυριαρχία δεν
μπορεί να αποτελεί την κάλυψη για βιαιότητες και ατασθαλίες κατά αδύναμων
εθνοτικών και άλλων κοινοτήτων.

Πάντως βασικές πτυχές της κυριαρχίας πρέπει να παραμείνουν και έχουν ήδη
αποκτήσει μια δική τους αυθυπαρξία στο σύγχρονο διεθνές δίκαιο, όπως η εδαφική
ακεραιότητα, το απαραβίαστο των συνόρων και βέβαια η ανεξαρτησία αλλά ως
υπεύθυνη ανεξαρτησία και όχι κατάχρηση δικαιώματος.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο
Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.