Σοσιαλισμός και ευρωπαϊκή προοπτική

Ο κλονισμός των αγγέλων, των ειδώλων και των ιδεολογιών είναι σαν την πυξίδα
που απομαγνητίζεται. Σε αφήνει να προχωράς χωρίς προσανατολισμό, με φάρο την
απορία.

H σοσιαλιστική δημοκρατική ιδεολογία σήμερα στην Ευρώπη έχει να επιλέξει
ανάμεσα στον αργό εκφυλισμό και στη ρήξη με τα ταμπού, μέσα στα οποία
κινδυνεύει να παγιδευτεί. Αντιμέτωπη με την παγκοσμιοποίηση, με ραγδαίες
ανατροπές και νέα προβλήματα, γλιστράει στο να ετεροπροσδιορίζεται από τις
καταστάσεις αντί να αυτοπροσδιορίζεται. H ιδεολογική και πολιτική αυτοανανέωσή
της είναι αδύναμη στο να παράγει ισχυρές νέες πολιτικές απαντήσεις με μαζική
πειστικότητα.

H αδυναμία αυτή είναι ειρωνικά αντίθετη με τις εξελίξεις που βιώνουμε. Και
αυτό, γιατί σήμερα, λίγα χρόνια μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η
βεβαιότητα, η εμπιστοσύνη στα συστήματα διακυβέρνησης, αντί να
ισχυροποιούνται, αποδυναμώνονται. H ανασφάλεια εξαπλώνεται από τον χώρο της
ιδιωτικής ανασφάλειας προς την ανασφάλεια «για το σύστημα» και την παγκόσμια
ισορροπία. H διάβρωση της οικονομικής εμπιστοσύνης εξαιτίας της ηγεμονικής και
υπεροπτικής έμφασης, που σε παγκόσμιο επίπεδο δόθηκε στην αγορά του
χρηματιστηρίου στη δεκαετία του 1990, άφησε πίσω της μια σημαντική ανακατανομή
πλούτου, ανασφάλεια, έλλειψη εμπιστοσύνης, που εντάθηκαν από τις λαθροχειρίες
που τελικώς οδήγησαν διεθνείς επιχειρηματικούς κολοσσούς σε κατάρρευση. Τα
κοινωνικά στοιχεία και η δημοκρατία αποσταθεροποιούνται. H συγκρουσιακή λογική
αρχίζει να γενικεύεται, με πρωτόγνωρες μορφές και θύματα.

Για να κυριαρχήσει σήμερα η σοσιαλιστική – δημοκρατική ιδεολογία έχει να δώσει
πολλές μάχες:

* Να ξεπεράσει την έμμονη αντίδραση των «προοδευτικών δυνάμεων»
απέναντι σε κάθε σχεδόν σημαντική αλλαγή. Από αντίδραση, να ξαναβρεί την
ταυτότητά της ως δύναμη προόδου. Σε έναν κόσμο όπου όλα αλλάζουν, κυριαρχεί η
ψευδαίσθηση ότι η μη αλλαγή διασφαλίζει κεκτημένα, γνωστές ισορροπίες,
κοινωνικά πρότυπα. Αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται ένα τεράστιο χάσμα μεταξύ
πραγματικών προβλημάτων της κοινωνίας και πολιτικών απαντήσεων.

* Να ανατρέψει τα στοιχεία της αδράνειας, της αντιπαραγωγικότητας και
της διαφθοράς και του αυτισμού στο κρατικό επίπεδο και να δημιουργήσει ένα
μηχανισμό που θα δημιουργεί ισχυρό συνδυασμό αναπτυξιακής δυναμικής αλλά και
κοινωνικής εμπιστοσύνης. Οι σοσιαλιστικές δυνάμεις αντί να δημιουργήσουν ένα
κράτος αξιόπιστο, αντίβαρο στο σιδερένιο χέρι της αγοράς, ικανό να κερδίζει
την κοινωνία, θεώρησαν ότι μπορούσαν ατιμωρητί να προχωρούν με έναν απίθανο
βολονταρισμό, με πυξίδα στενά μικροσυμφέροντα ομάδων, προσώπων, ισορροπιών.

* Να ξεπεράσει τη σύγχυση μεταξύ σοσιαλιστικής δημοκρατίας και
συντηρητικής πολιτικής. Συχνά χανόταν η ισορροπία μεταξύ κοινωνικής πολιτικής
– αναδιανομής και οικονομικής ανάπτυξης – ανταγωνιστικότητας. Όποτε ο
σοσιαλισμός έγειρε χωρίς μέτρο προς το πρώτο, παγιδεύτηκε στη στασιμότητα και
την αναπτυξιακή μιζέρια. Όποτε έγειρε προς το δεύτερο, παραμελώντας το πρώτο,
δημιούργησε κοινωνική αντίσταση, απογοήτευση και έχασε την ταυτότητά του.

* Να διασφαλίσει τις πολιτικές κατακτήσεις της ευρωπαϊκής
σοσιαλδημοκρατίας. Σε συνθήκες συγκρουσιακής λογικής οι αξίες αυτές
διαβρώνονται. Όταν η ισορροπία μεταξύ ασφάλειας, προστασίας και δημοκρατίας σε
εθνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο διακυβεύεται, η σοσιαλιστική
δημοκρατία πρέπει να είναι παρούσα με απαντήσεις πολιτικές και όχι απλώς με τη
φωνή της καταγγελίας.

* Να δώσει απαντήσεις που να αγγίζουν τα «κάτω άκρα» της κοινωνίας. Και
στα «κάτω άκρα» είναι οι αποκλεισμένοι που δεν έχουν πραγματική εκπροσώπηση
στο σύστημα δυνάμεων.

* Να δώσει το μήνυμα ότι «τρομοκρατία» και «μαζική καταστροφή» δεν
σχετίζονται μόνο με πολεμικά εργαλεία. Σχετίζονται και με τις πολιτικές που
παράγουν απόλυτη φτώχεια, απόγνωση, βία, περιοδικές αποσταθεροποιήσεις
ολόκληρων κοινωνιών, κρατική ανοχή οργανωμένης ή και κρατικής
εγκληματικότητας.

* Να δείξει ότι η διαφορά σοσιαλιστικής και συντηρητικής πολιτικής δεν
βρίσκεται στην απομονωμένη σύγκριση εργαλείων πολιτικής. H κρίσιμη διαφορά
βρίσκεται στα θεμελιακά ζητήματα της σχέσης μεταξύ κοινωνικού, οικονομικού και
πολιτικού στοιχείου και στο συνολικό αποτέλεσμα της διακυβέρνησης. Βρίσκεται
στη δύναμη να πειστεί η κοινωνία ότι μπορεί να υπάρξει μια προοπτική με
ανθρωπιά, με εμπιστοσύνη, με αποτελεσματικότητα και ευημερία.

Το ευρωπαϊκό σύστημα αποτελεί πόλο αναφοράς για το σοσιαλιστικό – δημοκρατικό
σύστημα αξιών. H συστηματική και συστημική ισχυροποίησή του είναι η μόνη που
μπορεί να δώσει απαντήσεις στα νέα προβλήματα. Όμως οι σοσιαλιστικές –
δημοκρατικές δυνάμεις πρέπει να διασφαλίσουν όρους πειστικότητας για τις
επιλογές τους. Να πείσουν ότι δίνουν λύσεις, ότι δίνουν κοινωνικές λύσεις, ότι
δεν διστάζουν να συγκρουστούν στο όνομα ισορροπιών προκειμένου να δώσουν
λύσεις και ότι αξιοποιούν την εξουσία με στόχο να πραγματώσουν συλλογικά
οράματα και όχι το όραμα μεμονωμένων ομάδων που τις στηρίζουν.

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών και αναπλ.
υπουργός Εξωτερικών.