ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η αναγνώριση των προσώπων

Ισχυρίζεστε ότι με είδατε για λίγα δευτερόλεπτα πριν από είκοσι χρόνια. Τότε
δεν είχα τα ψαρά μου μαλλιά, τα ρουφηγμένα μου μάγουλα και τα μάτια μου
βυθισμένα στις κόγχες. Πώς είναι δυνατό να με αναγνωρίζετε σήμερα; Ερωτήματα
σαν αυτό απευθύνονται από τους κατηγορουμένους στη δίκη της 17Ν προς τους
αυτόπτες μάρτυρες των εγκλημάτων. Τα ερωτήματα φαίνονται εύλογα και προκαλούν
αμηχανία στους μάρτυρες. Ωστόσο, η αμηχανία των μαρτύρων δεν είναι επαρκής
λόγος για να αμφισβητηθεί η αξιοπιστία τους.

Η ανθρώπινη νόηση έχει μια ιδιαίτερη ικανότητα στην οπτική αναγνώριση των
προσώπων. Οι έρευνες των γνωσιακών ψυχολόγων τείνουν στο συμπέρασμα ότι η
ικανότητα αυτή είναι ξεχωριστή από την αναγνώριση των αντικειμένων. Έχουν
μελετηθεί περιπτώσεις ανθρώπων που έπειτα από ένα ατύχημα αναγνωρίζουν τα
αντικείμενα που τους περιβάλλουν, αλλά παύουν να αναγνωρίζουν τα πρόσωπα των
στενών συγγενών τους, ακόμα και το πρόσωπό τους στον καθρέφτη. Η πάθηση αυτή
ονομάζεται προσωπαγνωσία. Εντυπωσιακότερη, και σπανιότερη, είναι η
αντίστροφη κατάσταση: άνθρωποι που χάνουν τη δυνατότητα ταύτισης αντικειμένων,
αλλά εξακολουθούν να αναγνωρίζουν με ευχέρεια πρόσωπα.

Το συμπέρασμα είναι ότι η αναγνώριση των προσώπων οφείλεται σε ένα διακριτό
νοητικό υποσύστημα (module). Υπάρχει μια μεγάλη συζήτηση γύρω από το πώς
λειτουργεί αυτός ο εγκεφαλικός υπομηχανισμός. Ορισμένοι επιστήμονες
υποστηρίζουν ότι λειτουργεί ολιστικά, δηλαδή πέρα από την απλή σύνθεση
συγκεκριμένων χαρακτηριστικών. Ασφαλώς, η αναγνώριση δεν είναι αποτέλεσμα μιας
συνειδητής διαδικασίας. Συντελείται αυτόματα, κάτω από την επιφάνεια της
συνείδησης. Επίσης, δεν συνδέεται με την ικανότητα λεκτικής περιγραφής τού
προσώπου. Πόσοι από μας μπορούμε να δώσουμε μια πιστή περιγραφή προσώπων που
μας είναι οικεία, ακόμα και του δικού μας προσώπου;

Η άποψη σύμφωνα με την οποία δεν γνωρίζουμε ξεκάθαρα αυτό που δεν μπορούμε να
περιγράψουμε ξεκάθαρα έχει επικρατήσει στην κοινή αντίληψη μέσα από την
εκλαΐκευση της φιλοσοφικής αντίληψης που θεωρεί τη νόηση ισόμορφη και
συνεκτατή με τη γλώσσα. Οι νεώτερες έρευνες των γνωσιακών επιστημών
επιβεβαιώνουν αντίθετα ότι η σκέψη δεν γίνεται μόνο με λέξεις, αλλά και με
εικόνες και σχήματα, καθώς και ότι συνολική της λειτουργία διαρθρώνεται σε
βάθη απρόσιτα στη συνείδηση που είναι ο αποδέκτης των αποτελεσμάτων της.

Είναι λοιπόν μέσα στις δυνατότητες της νόησής μας να αναγνωρίζουμε ακόμα και
πρόσωπα που είδαμε για λίγο πριν από πολύ καιρό, ιδιαίτερα κάτω από συνθήκες
φόρτισης που συνέβαλαν η εικόνα τους να εντυπωθεί στο μυαλό μας. Η νόησή μας
μπορεί να προσαρμόσει αυτήν την εικόνα σε μια διαφορετική ηλικία, με όλες τις
φυσιολογικές αλλοιώσεις, του προσώπου που αναγνωρίζουμε. Ακόμα κι αν
δυσκολευόμαστε να το περιγράψουμε τότε και τώρα, ακόμα κι αν δεν γνωρίζουμε
πώς συντελείται η αναγνώριση.

Η αμηχανία των μαρτύρων είναι συνεπώς δικαιολογημένη. Αλλά δεν είναι επαρκής
λόγος για να απορρίψουμε τη μαρτυρία τους. Υπάρχει βέβαια η πιθανότητα οι
μάρτυρες να σφάλλουν. Είναι επίσης ανθρώπινο κάποτε να αμφιβάλλουν. Ο νοητικός
μηχανισμός αναγνώρισης των προσώπων αφήνει περιθώρια αμφιβολίας και σφάλματος.
Από την άλλη μεριά, η ειλικρίνειά τους είναι αποκλειστικά υπόθεση της
συνείδησής τους.

Ο Αλέξης Καλοκαιρινός είναι γλωσσολόγος, επίκουρος καθηγητής της
Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης.