ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Σύννεφα στον ορίζοντα της οικονομίας

Είναι υποχρέωση της Τραπέζης της Ελλάδος να διεκτραγωδεί με ειλικρίνεια την
πραγματικότητα και αυτό κάνει στην έκθεσή της. Διαβάζοντάς την,
επανεπιβεβαίωσα ότι τα τελευταία χρόνια πήγαμε καλά και, πιθανότατα, θα
συνεχίσουμε να πηγαίνουμε καλά στο άμεσο μέλλον. Ο μεσοπρόθεσμος ορίζοντας
όμως είναι γεμάτος σύννεφα. Θα σταθώ στα απειλητικότερα από αυτά.

1. Υπάρχει απόκλιση του ελληνικού πληθωρισμού από τον ευρωπαϊκό
που, αν χρονίσει, θα υποσκάψει την ανάπτυξη. Η απόκλιση δεν οφείλεται μόνο σε
συγκυριακούς παράγοντες, ούτε είναι απλώς το φυσιολογικό επακόλουθο της
σχετικά ταχείας ανάπτυξης της χώρας. Οφείλεται, εν μέρει, και σε υπερβάλλουσα
ζήτηση. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια σειρά επεκτατικών ωθήσεων στην
οικονομία: η ένταξη στην ΟΝΕ έφερε δραματική μείωση των επιτοκίων που
επιτάχυνε την πιστωτική επέκταση. Οι πόροι που εισρέουν λόγω του Γ’ ΚΠΣ και οι
ανάγκες των Ολυμπιακών ασκούν τις δικές τους πιέσεις στην αγορά. Αυτά είναι
ευπρόσδεκτα, αλλά έχουν πληθωριστικές επιπτώσεις.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο ρόλος της δημοσιονομικής πολιτικής θα ήταν να
πατάει φρένο. Το Δημόσιο θα όφειλε να ασκεί περιοριστική επίδραση και να
ξεπληρώνει με ταχείς ρυθμούς το χρέος του. Δεν το κάνει. Από το δεύτερο μισό
του 1999 η καθαρή επίπτωση της δημοσιονομικής πολιτικής είναι ελαφρώς
επεκτατική. Επιτείνει αντί να ανακόπτει τις πληθωριστικές πιέσεις. Σε μια
οικονομία που «τρέχει» με 4% τον χρόνο, παραπέρα ενίσχυση της ζήτησης με
δημοσιονομικά μέσα δεν χρειάζεται. Και αν δεν ξεπληρώνουμε χρέος τώρα που πάμε
καλά, πότε θα το κάνουμε; Οι υποχρεώσεις που απορρέουν από το Σύμφωνο
Σταθερότητας μπορεί να είναι ζουρλομανδύας για άλλους, αλλά είναι ό,τι πρέπει
για την Ελλάδα.

Είναι, βέβαια, εύκολο να μιλάει κανείς για περιοριστική δημοσιονομική
πολιτική, αλλά δύσκολο να το κάνει. Η δυσκολία όμως δεν αναιρεί την
πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα θα επιδεινώνεται στο μέλλον όταν οι
υποχρεώσεις του Δημοσίου θα διογκώνονται (βλέπε Ασφαλιστικό). Τουλάχιστον, ας
τηρηθούν οι προβλέψεις του φετινού προϋπολογισμού.

2. Το ισοζύγιο των εξωτερικών συναλλαγών είναι (παρά τους πόρους
από την Ε.Ε.) έντονα ελλειμματικό και οι εξαγωγικές μας επιδόσεις
απογοητευτικές. Με τέτοιες επιδόσεις, η ανάπτυξη δεν είναι – μακροχρονίως –
διατηρήσιμη. Και πάλι, το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε συγκυριακούς
παράγοντες. Η δημοσιονομική πολιτική έχει και εδώ τις ευθύνες της. Πρωτίστως,
όμως, οι κακές εξαγωγικές επιδόσεις αποκαλύπτουν ένα εντεινόμενο πρόβλημα
ανταγωνιστικότητας. Οι βραχυχρόνιες αναγκαιότητες της αντιπληθωριστικής
πολιτικής των ετών 1998-2000 οδήγησαν σε υποτίμηση της δραχμής που ήταν
μικρότερη από αυτήν που χρειαζόταν για την αντιμετώπιση αυτού του
προβλήματος. Κοντολογίς, η δραχμή προσδέθηκε στο ευρώ με υπερτιμημένη
ισοτιμία. Τούτου δοθέντος, η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των διεθνώς
εμπορευσίμων προϊόντων μας προϋπέθετε ότι το κόστος εργασίας ανά μονάδα
προϊόντος (δηλαδή η αύξηση των αποδοχών σε σύγκριση με την αύξηση της
παραγωγικότητας) και οι τιμές τους θα αυξάνονταν βραδύτερα από τα
αντίστοιχα μεγέθη στις ανταγωνίστριες χώρες. Εκείνο που συνέβη ήταν το
αντίθετο από αυτό που απαιτούνταν.

3. Από πού θα προέλθει η ανάπτυξη της χώρας στο μέλλον; Τα
τελευταία χρόνια, η «ατμομηχανή» της ανάπτυξης ήταν οι επενδύσεις, ενώ η
άνοδος της κατανάλωσης ήταν πιο συγκρατημένη. Η επενδυτική άνθηση δεν
οφειλόταν μόνο στις ευρωπαϊκές επιδοτήσεις. Συνοδευόταν και από άνοδο των
ιδιωτικών επενδύσεων σε μηχανολογικό εξοπλισμό. Μετά επτά χρόνια όμως, οι
τελευταίες εμφανίζουν σαφή δείγματα κόπωσης. Η περυσινή άνοδος των επενδύσεων
επικεντρώνονταν στις κατασκευές, μεταφορές, επικοινωνίες και τουρισμό. Δηλαδή,
Γ’ ΚΠΣ και Ολυμπιακοί. Επιπλέον, οι επενδύσεις σε κατοικίες μοιάζουν να έχουν
φθάσει στην κορύφωσή τους.

Αν οι επενδύσεις επιβραδυνθούν από πού θα προέλθει η μελλοντική ανάπτυξη; Οι
εξαγωγές δεν υπόσχονται πολλά και η αύξηση των δημοσίων δαπανών στις παρούσες
συνθήκες θα ήταν πελώριο λάθος. Η μόνη λύση που διαφαίνεται είναι η επιτάχυνση
της ιδιωτικής κατανάλωσης. Τα εργαλεία με τα οποία αυτή μπορεί να επιτευχθεί
είναι η σταδιακή αλλά μεγάλη μείωση της φορολογίας εισοδήματος και
επιχειρήσεων, με αντίστοιχη μείωση των δημοσίων δαπανών.

Η ευόδωση της λύσης αυτής βασίζεται σε δύο προϋποθέσεις: Πρώτον, ότι η μείωση
των δημοσίων δαπανών θα γίνει κατορθωτή. Χωρίς αυτήν, θα υπάρξει ξανά
αδιέξοδο. Δεύτερον, ότι η ανταπόκριση της εγχώριας παραγωγής στο ερέθισμα θα
είναι έγκαιρη, επαρκής και θα διατηρηθεί σε βάθος χρόνου. Χωρίς αυτά, η αύξηση
της κατανάλωσης θα οδηγήσει σε περαιτέρω επιδείνωση του εξωτερικού ισοζυγίου
και πληθωριστικές αυξήσεις στις τιμές των μη εμπορεύσιμων προϊόντων.

Θα υπάρξει ανταπόκριση της εγχώριας παραγωγής; Εξαρτάται. Η ελάφρυνση του
φόρου εισοδήματος θα αυξήσει τις καθαρές αποδοχές και έτσι θα μπορούσε
να συγκρατήσει τις αυξήσεις που επηρεάζουν το κόστος εργασίας, αυτές των
ακαθάριστων αποδοχών. Η μείωση της φορολογίας στις επιχειρήσεις θα
μπορούσε να ανακόψει την επιβράδυνση των εγχώριων επενδύσεων και να
προσελκύσει τις περιπόθητες ξένες επενδύσεις. Μπορεί τα πράγματα να εξελιχθούν
έτσι, μπορεί και όχι. Το εγχείρημα έχει τους κινδύνους του.

Η λύση του καταναλωτικού boom δεν είναι η προτιμότερη. Σημαίνει μακρόχρονη
αναβολή της προοπτικής αναμόρφωσης του κοινωνικού κράτους και η ενδεχόμενη
υιοθέτησή της θα αντανακλά, τελικά, την αδυναμία του Δημοσίου να βάλει τα του
οίκου του σε τάξη. Μπορεί όμως να καταστεί αναπόφευκτη και – εάν επιτύχει – θα
είναι προτιμότερη από μια μεγάλη επιβράδυνση της ανάπτυξης.

Ο Χρυσάφης Ιορδάνογλου διδάσκει οικονομικά στο Πανεπιστήμιο Κρήτης