Δρόμοι

Ο Ελβετός…

… παρανοϊκός Άντολφ Βέλφλι, που γεννήθηκε το 1864 και πέρασε τα τελευταία
τριάντα πέντε από τα εξήντα έξι χρόνια της ζωής του σε φρενοκομείο, θεωρείται
σήμερα ένας από τους μεγαλύτερους αυτοδίδακτους ζωγράφους. Οι μεγάλοι και
απίστευτα πυκνοί πίνακές του συνδυάζουν θρησκεία, σεξ, γλώσσα, μουσική,
γεωγραφία, οικονομία και άλλα στοιχεία της φανταστικής αυτοκρατορίας του
καλλιτέχνη, που ήταν ένα ολόκληρο σύμπαν – το δικό του. Δεν γνωρίζουμε πόσα
έργα του χάθηκαν ώσπου να πάψει πια το προσωπικό του φρενοκομείου του Βαλντάου
να τα θεωρεί «ανοησίες». Όσα επέζησαν, όμως, παρουσιάζονται στη Νέα Υόρκη και
με αυτή την ευκαιρία έγραψε για τον ζωγράφο το περιοδικό «Νιου Γιόρκερ».

Ο Βέλφλι…

… ήταν ο έβδομος γιος ενός αλκοολικού πετρά από τη Βέρνη που εγκατέλειψε το
σπιτικό του όταν το αγόρι ήταν πέντε χρόνων. Όταν πέθανε και η μητέρα του,
τρία χρόνια αργότερα, ο μικρός Βέλφλι εγκατέλειψε το σχολειό, κατατάχτηκε στον
στρατό και έκανε ένα σωρό δουλειές του ποδαριού. Συνελήφθη δύο φορές για
μικροκλοπές. Το έριξε στην παιδοφιλία και συνελήφθη τρεις φορές ενώ
παρενοχλούσε κοριτσάκια: δεκατεσσάρων, επτά και τριών ετών. Για το πρώτο, τη
γλίτωσε. Για το δεύτερο, έμεινε δύο χρόνια στη φυλακή. Το τρίτο τον οδήγησε
στο Βαλντάου. Εκεί, για πολλά χρόνια ήταν εξαιρετικά βίαιος. Μια φορά,
μάλιστα, έφαγε το αυτί ενός άλλου εγκλείστου. Ώσπου ημέρεψε την αγριότητά του
η ζωγραφική.

Από την εποχή…

… της Ιεράς Εξέτασης, η Ισπανία γνώριζε ευφάνταστες μορφές βασανισμού. Ο
ιστορικός της τέχνης Χοσέ Μιλίκουα ανακάλυψε πως στην περίοδο του ισπανικού
εμφυλίου πολέμου η αφηρημένη μοντέρνα τέχνη είχε γίνει εργαλείο βασανισμού, με
στόχο να σπρώξει τα θύματα στην παράνοια. Ένας «καλλιτέχνης» που είχε αναλάβει
το τεχνικό μέρος των βασανιστηρίων σε μια φυλακή της Βαρκελώνης, μίλησε στον
Μιλίκουα. Οι πολιτικοί κρατούμενοι περιορίζονταν σε κελιά δύο μέτρα ύψος και
ενάμισι πλάτος. Οι τοίχοι ήταν γεμάτοι αφηρημένα σχέδια στα πρότυπα του
Καντίνσκι και των κονστρουκτιβιστών, που οι βασανιστές πίστευαν πως η θέα τους
θα έκανε τους κρατουμένους να παραφρονήσουν (είναι γνωστό το αίσθημα ναυτίας
που προκαλούν μερικά έργα της Οπ αρτ). Τα κρεβάτια ήταν τοποθετημένα μέσα στα
κελιά με κλίση 20 μοιρών, ώστε να είναι αδύνατον να κοιμηθεί κανείς σε αυτά
και στο δάπεδο ήταν σκορπισμένα τούβλα για να μη μπορούν οι κρατούμενοι να
βαδίζουν πέρα δώθε. Δεν τους έμενε παρά να κοιτάζουν τους τοίχους. Στις
φυλακές της Μούρθια, λένε πρώην κρατούμενοι, μια μηχανή προβολής που δεν
σταματούσε ποτέ έδειχνε τη σκηνή με το ξυράφι που σκίζει ένα ανθρώπινο μάτι,
από την ταινία «Ανδαλουσιανός σκύλος» του Νταλί και του Μπουνιουέλ.

Η δικαίωση…

… του ναζιστή συγγραφέα Χανς Γιοστ: «Όταν ακούω τη λέξη “κουλτούρα”, τραβάω
το περίστροφό μου».