Δρόμοι

Στους πολέμους…

… πολλά διαβάζουμε για νίκες αλλά ελάχιστα για ήττες. Στις νίκες, όλοι
σπεύδουν να εκφράσουν αισθήματα ευφορίας. Στις ήττες, τα αισθήματα μένουν
κρυφά να σιγοβράζουν: φθόνος, έχθρα και εκδίκηση. Άραγε τι μπορεί να προσφέρει
σε αυτό το θέμα ένας συγγραφέας που το προηγούμενο βιβλίο του ήταν για την
προέλευση του καφέ; Όμως, τα προκαταρκτικά επιχειρήματα του ιστορικού
Βόλφγκανγκ Σίβελμπους που έγραψε το βιβλίο «Η κουλτούρα της ήττας» μοιάζουν
αρκετά πειστικά. «Ό,τι θριαμβεύει σήμερα, θα ηττηθεί αύριο». «Η αλαζονεία του
νικητή αντισταθμίζεται από την εμπάθεια του ηττημένου». Προειδοποιήσεις. Σαν
και εκείνη που απηύθυνε μια βιεννέζικη εφημερίδα στους νικητές Πρώσους το
1870: «Η νίκη είναι κακός σύμβουλος και οι χώρες συνήθως γλιστρούν πάνω στο
ίδιο το αίμα που έχουν χύσει».

Αν η Ιστορία…

… γράφεται από τους νικητές, διαμορφώνεται επίσης από τους ηττημένους. Για
να συνειδητοποιήσει κανείς την ήττα του χρειάζεται να περάσει καιρός. Μόλις
μπορέσει να την παραδεχτεί, μοιάζει να τον κυριεύει μια παράδοξη ευφορία. Σε
μια χώρα, το παλιό ηττημένο καθεστώς περνάει σε ανυποληψία. Και το νέο
καθεστώς προσπαθεί να πνίξει την ήττα με κάθε ευκαιρία. Μετά το 1870, στην
ηττημένη Γαλλία το είχαν ρίξει όλοι στον χορό. «Χόρευαν για να ξεχάσουν»,
γράφει ο Σίβελμπους. Το ίδιο και στη Γερμανία της Βαϊμάρης. Όμως, ο ήχος της
μουσικής δεν φτάνει για να κρύψει τις φωνές για εκδίκηση. Ο νικητής είναι
πάντα βάρβαρος: οι Γιάνκηδες επειδή δεν πολεμούσαν έντιμα αλλά έκαιγαν τις
πόλεις των Νοτίων, οι στρατοκράτες Πρώσοι επειδή δεν διέθεταν τις
καλλιεργημένες ευαισθησίες των Γάλλων.

Η περηφάνια…

… του ηττημένου θεριεύει πάνω στο μύθο της χαμένης αρετής. «Δόξα στους
ηττημένους», γράφει μια επιτύμβια στήλη στο Παρίσι, από το 1874. Η ήττα
αποδίδεται σε προδοσία – στη διαφθορά του προηγούμενου καθεστώτος ή στην
απιστία των στρατηγών ή σε μια «ύπουλη μαχαιριά» σαν και εκείνη που οι
Γερμανοί πίστευαν πως δέχτηκαν πισώπλατα από την Κοινωνία των Εθνών μετά τον
πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Έτσι, μέσα από την ήττα καλλιεργείται το κλίμα για τον
επόμενο πόλεμο. Ό,τι ηττάται σήμερα, θα θριαμβεύσει αύριο – θα μπορούσε να
αντιστρέψει κανείς το επιχείρημα του Σίβελμπους.

Με την κουλτούρα…

… της ήττας, ο Σίβελμπους επιχειρεί να ερμηνεύσει τις αμερικανικές
εκστρατείες των τελευταίων χρόνων. Μετά το Βιετνάμ και την 11η Σεπτεμβρίου –
δυο αναμφισβήτητες αμερικανικές ήττες – η Αμερική έχει εμπλακεί σε μια
απεγνωσμένη προσπάθεια να πάρει εκδίκηση. Μήπως η αμερικανική πολιτική
σχετικής ειρήνης και συνεργασίας των τελευταίων δεκαετιών δεν ήταν παρά «μια
μεταβατική περίοδος, όμοια με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης», όπου όλοι ζούσαν με
την ευχάριστη αυταπάτη μιας ειρηνικής Γερμανίας; αναρωτιέται ο συγγραφέας. Σαν
απάντηση σε αυτή την απορία, θα αντιστρέψουμε την προειδοποίηση της
βιεννέζικης εφημερίδας: Η ήττα είναι κακός σύμβουλος (το ίδιο όσο και η νίκη).