Η τιμή και το χρήμα

Ο σοσιαλιστικών αρχών μεγαλοαστός συγγραφέας Κωνσταντίνος Θεοτόκης – ό,τι
πλησιέστερο σε Λουκίνο Βισκόντι κυοφόρησε ποτέ το γένος μας – φαίνεται πως
είχε πιάσει καλά το νόημα. Στην «Τιμή και το χρήμα», την πιο γνωστή από τις
νουβέλες του, που δημοσίευσε το 1914, παρουσιάζει τρεις αρχετυπικές
νεοελληνικές νοοτροπίες απέναντι στα «άτιμα τα τάλαρα». Η σιόρα Επιστήμη, η
κεντρική του ηρωίδα, δίνει μεγάλη σημασία στην οικονομική αποκατάσταση –
εύκολα μπορεί κανείς να την παρεξηγήσει ως φιλάργυρη, αν παραβλέψει την
ανέχεια και τις στερήσεις της – αλλά δεν την αποκόπτει από ένα βαθύ, ακλόνητο,
σχεδόν μονολιθικό αίσθημα δικαίου. Επιθυμεί να μοιράσει ισοδύναμα το υστέρημά
της στις τρεις θυγατέρες της. Η μεγαλύτερή της κόρη, η Ρήνη – πρώτη στη λίστα
της παντρειάς – βρίσκεται ακριβώς στον αντίποδα. Δεν δίνει καμία σημασία στα
λεφτά. Πιστεύει στη δύναμη του έρωτα και στη δύναμη των χεριών της.
«Δουλευτάδες είμαστε», λέει στον αγαπητικό της, «ποιον έχουμε ανάγκη;». Κάπου
ανάμεσα στη σιόρα Επιστήμη και στη Ρήνη στέκεται ο αγαπητικός. Προέρχεται από
ξεπεσμένη αστική οικογένεια. Δεν τον διακατέχει η ίδια πίστη στη δύναμη των
χεριών. Προτιμάει να δουλεύουν άλλα χέρια για δικό του λογαριασμό. Είναι
πρακτικός άνθρωπος. Σαν τον Ρομπέν των Δασών στο παλιό ανέκδοτο. Θέλει να τα
παίρνει από τους πλούσιους, μα δεν θέλει να τα δίνει στους φτωχούς.

Παρόμοιες βολικές αντιλήψεις είχαν κατά καιρούς πολλοί μεγάλοι επαναστάτες.
Ακόμη και η επανάσταση χρειάζεται χρηματοδότηση, χρειάζεται καύσιμα,
χρειάζεται σπόνσορες – μια σπαζοκεφαλιά για κάθε φιλότιμο κομισάριο, που δεν
λύνεται δυστυχώς με τις ταπεινές εισφορές των ομοϊδεατών και των συνοδοιπόρων.
Ο Λένιν είχε πλήρη επίγνωση του προβλήματος και μάλλον είχε φροντίσει να το
επιλύσει προτού (ξανα)πατήσει το πόδι του στην τσαρική Ρωσία. Ο δικός του
σπόνσορας, λένε, ήταν η Γερμανία. Τον έστειλε πίσω στην πατρίδα με σφραγισμένο
τρένο και τον προστάτευσε αποτελεσματικά αργότερα, όταν τον έψαχνε – με
ομολογουμένως άγριες διαθέσεις – η κυβέρνηση του Κερένσκι. Η ειρηνευτική
συμφωνία Μπρεστ – Λιτόφσκ, που υπεγράφη πέντε μόλις μήνες μετά την Οκτωβριανή
Επανάσταση και επανέφερε τη Ρωσία στα σύνορα του 17ου αιώνα, δείχνει να
επικυρώνει τη χρεολυσία του Λένιν. Άλλωστε ο μπολσεβίκος ηγέτης δεν
κωλυσιεργούσε ούτε με εθνικιστικές ούτε με μικροαστικές αναστολές. Για το καλό
του αγώνα, θεμιτές ήταν και οι ένοπλες ληστείες. Τις αποκαλούσε
«απαλλοτριώσεις».

Απομένει να διαπιστώσουμε αν η ηθική της 17 Νοέμβρη, όσον αφορά το πλιάτσικο,
ήταν πιο κοντά στην ηθική του Λένιν ή στην ηθική του γιαλαντζί Ρομπέν των
Δασών. Διίστανται οι απόψεις. Ασυζητητί, η σπουδή της οργάνωσης να γεμίζει τα
ταμεία της α λα Μπόνι και Κλάιντ, ώστε να καλύψει κατόπιν τις επιχειρησιακές
της ανάγκες, αναδύει μια έντονη λενινιστική μυρωδιά. Εάν θέλετε να
προχωρήσουμε τον συλλογισμό κι ένα βήμα παραπέρα – ένα δυσάρεστο βήμα –
ενισχύει την εικόνα μιας οργάνωσης που δεν διατηρεί υψηλές οικονομικές
διασυνδέσεις και εργάζεται σκληρά διά τον επιούσιον.

Από την άλλη μεριά, βέβαια, έχουμε το εξοχικό στην Κερατέα, τη ροζ βίλα στους
Λειψούς – μια σειρά από μικροαστικά ατοπήματα που αμαυρώνουν το λενινιστικό
προφίλ. Εάν αποδειχθεί κάποτε η θεωρία – προς το παρόν, απλή και μόνον εικασία
– περί «συμβολαίων θανάτου», θα πληγεί ανεπανόρθωτα η εντύπωση κάποιων
αφιλοκερδών «λαϊκών αγωνιστών» που τραβούν τυχαία κλήρο από τη λοταρία του
θανάτου. Νομίζω πως ένα σκάνδαλο αναλόγων διαστάσεων θα προκαλέσει στην κοινή
γνώμη την ίδια ή και μεγαλύτερη αίσθηση από εκείνην που θα προκαλούσε μια
λοβιτούρα στον Ιππόδρομο, στο Εθνικό Λαχείο ή στο Ξυστό. Θα δώσει τη χαριστική
βολή στον τζόγο.

Ο Πέτρος Τατσόπουλος είναι συγγραφέας