Από το πλιάτσικο στο παρεμπόριο

Σπασμένη γύψινη κεφαλή σαρικοφόρου από τον πρωτοφανή βανδαλισμό που υπέστη επί δύο μέρες το Αρχαιολογικό Μουσείο της Βαγδάτης

Νέα τροφή για τα παράνομα παζάρια της Δύσης δίνει τώρα ένα από τα μεγαλύτερα
και πλουσιότερα μουσεία του κόσμου, το Μουσείο της Βαγδάτης. Εφτά χιλιάδες
χρόνια πολιτισμού κινδυνεύουν να μπουν στο παιχνίδι του παγκόσμιου παρεμπορίου
τέχνης, που είναι το δεύτερο σε τζίρο μετά τα ναρκωτικά και τα όπλα με 1,7
τρισ. δρχ. (σύμφωνα με βρετανική έρευνα).

«Μετά το πλιάτσικο της Βαγδάτης, τα κλεμμένα αρχαία θα “λουφάξουν” για λίγο
και κατόπιν θα πάρουν τον δρόμο για τις διεθνείς αγορές, εν ευθέτω χρόνω»,
λέει στα «ΝΕΑ» καλά πληροφορημένη πηγή σε θέματα αρχαιοκαπηλίας.

«Οι κύριοι δρόμοι οδηγούν στη Γερμανία, την Αγγλία, την Ελβετία, την Ολλανδία
για το 50% των αντικειμένων, επειδή το νομοθετικό καθεστώς αυτών των χωρών
είναι πιο χαλαρό και υπάρχουν λιγότερες νομικές επιπτώσεις. Το άλλο 50%
υπολογίζεται ότι καταλήγει στις Ηνωμένες Πολιτείες». Στην παράνομη διακίνηση
αρχαιοτήτων η Ελλάδα δεν θεωρείται χώρα αποδέκτης, αλλά ένα πέρασμα, χώρα
διέλευσης.

Στο ερώτημα πώς γίνεται συνήθως η παράνομη εξαγωγή αρχαιοτήτων – και
ιδιαίτερα πέραν του Ατλαντικού – σύμφωνα με την εμπειρία των ελληνικών ειδικών
– η απάντηση είναι «κυρίως με κοντέινερ» επειδή αυτά δεν ελέγχονται. Για την
εξαγωγή από την Ελλάδα έχουν χρησιμοποιηθεί νταλίκες, Ι.Χ., φορτηγάκια,
φορτηγά ψυγεία, τα… ΕΛΤΑ, σακβουαγιάζ ταξιδιωτών του αεροδρομίου.

«Η συνήθης πρακτική των μουσείων όταν η χώρα ετοιμάζεται να μπει σε εμπόλεμη
κατάσταση είναι ότι οι αρχαιολόγοι διασφαλίζουν σε καταφύγια και
θησαυροφυλάκια τουλάχιστον τα πολυτιμότερα έργα», επισημαίνει ο τέως
διευθυντής Αρχαιοτήτων αρχαιολόγος Γιάννης Τζεδάκις. Και υπενθυμίζει την
ύπαρξη παλαιότερης ανακοίνωσης του Μουσείου της Βαγδάτης με αυτό ακριβώς το
αντικείμενο. Ο ίδιος εκφράζει σκεπτικισμό απέναντι στις εικόνες της λεηλασίας.
«Μήπως κάποιοι ήθελαν να δείξουν πόσο βάρβαροι και καταπιεσμένοι είναι οι
Ιρακινοί που θεωρούν τους εαυτούς τους απογόνους των Σουμερίων και των
Βαβυλωνίων;». Πάντως, συνεχίζει, οι έμποροι τέχνης είναι υποχρεωμένοι να μην
αγοράσουν αυτούς τους κλεμμένους θησαυρούς της πολιτιστικής κληρονομιάς όταν
εμφανισθούν στη διεθνή αγορά.

Το ίδιο ισχύει και για τα μουσεία και τους ιδιωτικούς συλλέκτες. Βεβαίως
υπάρχουν έμποροι εξειδικευμένοι με συμβούλους αρχαιολόγους και συλλέκτες που
δεν έχουν ηθικούς φραγμούς και αδιαφορούν για τις διεθνείς συμβάσεις.

Μία από αυτές τις συμβάσεις της Ουνέσκο που αφορά την προστασία και επιστροφή
των πολιτιστικών αγαθών σε εμπόλεμη κατάσταση (Χάγη, 1954) δεν έχει κυρωθεί
ακόμα από τις κυβερνήσεις ΗΠΑ και Βρετανίας. Εν όψει του πολέμου στο Ιράκ η
Ουνέσκο κράτησε χαλαρή στάση. Δεν έσπευσε να βγάλει οδηγία για την προστασία
των μνημείων αν και πρόσφατα επτά από αυτά εντάχθηκαν στον χάρτη της
παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Από τον πόλεμο του Κόλπου το 1991, υπολογίζεται ότι διέφυγαν από το
Μουσείο της Βαγδάτης προς αγορές της Δύσης περί τα 4.000 αντικείμενα. Ένα από
αυτά, ένα ασσυριακό χάλκινο ειδώλιο, εθεάθη στις προθήκες του Μητροπολιτικού
Μουσείου της Νέας Υόρκης και το Μουσείο υποσχέθηκε να το επιστρέψει όταν
σταματήσει το εμπάργκο. Στο μεταξύ το ΜΕΤ ετοιμάζει για τις 8 Μαΐου έκθεση με
τίτλο «Η τέχνη των πρώτων πόλεων. Από τη Μεσόγειο στον Ινδό Ποταμό» και
συμπεριλαμβάνει εκθέματα από την περιοχή της Μεσοποταμίας.

Η διαρπαγή του Μουσείου της Καμπούλ από το καθεστώς των Ταλιμπάν στο
Αφγανιστάν, έκανε τον Έλληνα αρχαιολόγο Βίκτωρα Σαρηγιαννίδη να καταγγείλει
στην Ουνέσκο την εξαφάνιση 20.000 κιβωτίων και των χρυσών ευρημάτων από τις
ανασκαφές του στο Τιλιά Τεπέ, στη Βακτριανή. Μερικά από τα αντικείμενα αυτά
εμφανίσθηκαν σε δημοπρασίες της Γαλλίας. Η κυβέρνηση του Αφγανιστάν υποστήριξε
όμως ότι ο θησαυρός φυλάσσεται σε θησαυροφυλάκιο στην Εθνική Τράπεζα της Καμπούλ.

Κυπριακή «εμπειρία» λεηλασίας

Ο ευαγγελιστής Ματθαίος, ψηφιδωτό της Παναγίας της Κανακαριάς που εντοπίστηκε στις ΗΠΑ και επέστρεψε στην Κύπρο 11 χρόνια μετά τη λεηλασία τους

Την «εμπειρία» της λεηλασίας και της παράνομης διακίνησης είχαν και τα
περίφημα ψηφιδωτά από την εκκλησία της Παναγίας της Κανακαριάς στη Λυθράγκωμη
της κατεχόμενης Κύπρου, πέντε χρόνια μετά την τουρκική εισβολή. Χρειάστηκε να
περάσουν εννέα χρόνια έως ότου τα «θύματα», τμήματα των πολύτιμων ψηφιδωτών
του 6ου αιώνα, να εντοπισθούν στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ μερικά ακόμη
κομμάτια τους βρέθηκαν το 1997 στη Γερμανία. Η σπείρα, που είχε ως αρχηγούς
της έναν Ολλανδό έμπορο και έναν Τουρκοκύπριο, εξήγαγε τις αρχαιότητες και τα
βυζαντινά έργα τέχνης, που λεηλατούσε κατά εκατοντάδες, με οχήματα στη γραμμή
που όριζε ο ΟΗΕ. Από εκεί, με όχημα της διεθνούς οργάνωσης τα περνούσαν από
τον έλεγχο των τουρκικών και ελληνικών αρχών. Κατόπιν το ταξίδι σε μεγάλες
πόλεις της Γερμανίας, της Αυστρίας, της Ολλανδίας δεν ήταν δύσκολο, σύμφωνα με
μαρτυρία ενός από τους δράστες. Όσο για την ανακάλυψή τους, χρειάσθηκε να
επιστρατευθούν 30 Γερμανοί αστυνομικοί, η Ιντερπόλ, ένας Ολλανδός διπλός
πράκτορας και Κύπριοι διπλωμάτες.

Ιντερπόλ: Περιμένουμε λεπτομερή στοιχεία

Στην περίπτωση της Βαγδάτης, η Ιντερπόλ ήδη βρίσκεται σε διαρκή επαφή με
την Ουνέσκο. Μόλις λάβει τις πρώτες πληροφορίες για τα λεηλατημένα αντικείμενα
θα τα καταχωρίσει στην αντίστοιχη βάση δεδομένων, αλλά και στην ηλεκτρονική
της διεύθυνση (http:
//www.interpol.int). «Η έλλειψη λεπτομερών πληροφοριών κατά τη διάρκεια
του Πολέμου στον Κόλπο το 1991 (δεν υπήρχαν αξιόπιστοι κατάλογοι τεκμηριωμένοι
με φωτογραφικό υλικό) δεν μας επέτρεψε να καταχωρίσουμε σωστά τα αντικείμενα
που λεηλατήθηκαν στη δική μας βάση δεδομένων, η οποία αφορά τα κλεμμένα έργα
τέχνης», εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο αξιωματικός της Ιντερπόλ Καρλ-Χάινζ Κάιντ. «Σε
μεμονωμένες περιπτώσεις και αφού αρχαιότητες από το Ιράκ είχαν κάνει την
εμφάνισή τους σε χώρες της Δύσης, λειτουργήσαμε ως σύνδεσμος ανάμεσα στη χώρα
στην οποία εντοπίστηκε το αντικείμενο και στις ιρακινές αρχές».

Κλεμμένα έως και σε βιτρίνες της Νέας Υόρκης!

Θησαυροί της ρωμαϊκής εποχής παραλίγο να πωληθούν σε δημοπρασία των Sotheby’s
το 1990, ώσπου η άδεια εισαγωγής τού θησαυρού από τον Λίβανο απεδείχθη
ψεύτικη. Ενώ η συλλογή φιγουράριζε σε περίοπτη βιτρίνα της Νέας Υόρκης, ο
Λίβανος, η Κροατία και η Ουγγαρία την διεκδίκησαν με αποτέλεσμα να ακυρωθεί η
δημοπρασία, αλλά οι αρχαιότητες βρίσκονται ακόμη στα χέρια ιδιώτη.

Πάντως, στην Αγγλία πωλήθηκαν για περισσότερες από ένα εκατομμύριο λίρες
γλυπτά τέμπλα ναών των Χμερ από την ιερή πόλη Άνκορ-Βατ και άλλα καμποτζιανά
τέμπλα. Καλύτερη, ωστόσο, ήταν η τύχη που είχε ένα ινδικό γλυπτό ηλικίας 1.000
ετών, το οποίο είχε κλαπεί από μουσείο της Ινδίας, αφού ύστερα από έντονες
αντιδράσεις το Μουσείο της Νέας Υόρκης υποχρεώθηκε να το επιστρέψει στην
πατρίδα του.