«Αμερική, μια αυτοκρατορία σε αποσύνθεση»

Ο Σάμιουελ Χάντινγκτον, λέει ο Εμμανουέλ Τοντ, με τη «σύγκρουση των πολιτισμών», θέτει ως στόχο τον μουσουλμανικό κόσμο. Ταυτόχρονα, «συγχωνεύει σκανδαλωδώς τους καθολικούς και τους προτεστάντες σε ένα ενιαίο πολιτικό και θρησκευτικό σύστημα». Αλλά φαίνεται ότι ο Θεός στον οποίο θα πρέπει να πιστέψουν οι μουσουλμάνοι για να σωθούν είναι άλλος…

«Δεν υπάρχει κανένας λόγος να πανικοβληθούμε και να καταγγείλουμε την ανάδυση
μιας αμερικανικής αυτοκρατορίας, η οποία στην πραγματικότητα – μια δεκαετία
μετά τη σοβιετική αυτοκρατορία – είναι σε πορεία αποσύνθεσης». Τάδε έφη ο
ιστορικός και ανθρωπολόγος Εμμανουέλ Τοντ στο βιβλίο του «Μετά την
αυτοκρατορία» που κυκλοφορεί αυτές τις ημέρες από τις Εκδόσεις Κριτική. Το
βιβλίο γράφτηκε το 2002, μοιάζει όμως να έχει γραφτεί μετά την έναρξη του
πολέμου στο Ιράκ. Όπως και στο βιβλίο του «Η τελική πτώση» (1976) με το οποίο
προέβλεψε το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης, χρησιμοποιεί έναν συνδυασμό της
πολιτικής επιστήμης με τη δημογραφία, για να φτάσει σε συμπεράσματα που
εκπλήσσουν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, λέει, το πολύ μέχρι το 2050 θα είναι μία
δύναμη σαν τις άλλες, αλλά ήδη τώρα, η μετατροπή της από προστάτιδα σε
αρπακτική δύναμη αποτελεί ένδειξη αδυναμίας και όχι δύναμης. Ο «άξονας του
κακού» και ο αραβικός κόσμος, στόχοι που σήμερα διασταυρώνονται στο Ιράκ, δεν
αποτελούν θέατρα μάχης αλλά πεδία θεατρικής επίδειξης μιας στρατιωτικής
υπεροχής η οποία όμως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί παρά εναντίον αδύναμων
χωρών.

Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα, λέει ο Εμμανουέλ Τοντ, είναι ότι η
Αμερική, από μία αναδυόμενη αυτάρκη υπερδύναμη στις αρχές του 20ού αιώνα, έχει
μεταβληθεί σήμερα σε μία δύναμη απόλυτα εξαρτημένη από τον υπόλοιπο κόσμο
(λόγω του τεράστιου εμπορικού της ελλείμματος) σε αγαθά και κεφάλαια. Γι’ αυτό
και ο στόχος των Ηνωμένων Πολιτειών «δεν είναι πια να υπερασπίζονται μία
δημοκρατική και φιλελεύθερη τάξη», αλλά «ο πολιτικός έλεγχος των παγκόσμιων
πλουτοπαραγωγικών πηγών».

Ταυτόχρονα, τα δημοκρατικά χαρακτηριστικά στις ΗΠΑ – και σε άλλες
αναπτυγμένες χώρες – υποχωρούν. «Γυρνάμε στον κόσμο του Αριστοτέλη, όπου τη
δημοκρατία θα μπορούσε να διαδεχθεί μιας μορφής ολιγαρχία», επισημαίνει ο
Τοντ. «Στις αναπτυγμένες χώρες αναδεικνύεται μια νέα τάξη, η οποία
υπολογίζεται στο 20% της κοινωνικής δομής στο αριθμητικό επίπεδο και στο 50%
στο χρηματικό επίπεδο»,.

Ο Εμμανουέλ Τοντ υποστηρίζει ότι μία από τις ανησυχίες της Ουάσιγκτον είναι
ότι, μετά την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων, το κέντρο του κόσμου
επανέρχεται σταδιακά εκεί που ήταν πάντα, δηλαδή στην Ευρασία. Οι ΗΠΑ
ξανανιώθουν ότι είναι μακριά. Η Ιαπωνία και η Γερμανία, δύο πυλώνες της
αμερικανικής ηγεμονίας στη μεταπολεμική εποχή (και στις οποίες υπήρχε
αμερικανική στρατιωτική κατοχή), μπορούν – και ίσως επιθυμούν – να
ανεξαρτητοποιηθούν από τον σφικτό εναγκαλισμό της Αμερικής ακόμη περισσότερο,
αφού οι οικονομίες τους είναι πιο παραδοσιακές και στέρεες, βασισμένες στη
βιομηχανική παραγωγή.

Ο κόσμος που αναδύεται, συμπεραίνει ο Εμμανουέλ Τοντ, είναι ένας κόσμος
ισορροπίας πολλαπλών δυνάμεων. Η Ευρώπη οφείλει να ζει ειρηνικά και να αφήνει
την Αμερική «να σκηνοθετεί μία δήθεν αυτοκρατορία». Ήδη το ευρώ καθώς και το
διαστημικό πρόγραμμα «Γαλιλαίος» (σύστημα δορυφορικής κατόπτευσης της Γης που
σπάει το σχετικό μονοπώλιο των ΗΠΑ) αποτελούν μεγάλα βήματα ανεξαρτησίας,
υποστηρίζει ο Τοντ. Και συνεχίζει: «Το να σκεφτόμαστε λογικά την Αμερική δεν
σημαίνει ότι θέλουμε να απαλλαγούμε απ’ αυτήν ή να την ταπεινώσουμε. Αυτό που
έχει ανάγκη ο κόσμος δεν είναι να εξαφανιστεί η Αμερική, αλλά να ξαναγίνει
δημοκρατική, φιλελεύθερη και παραγωγική. Στο μέτρο του δυνατού, βέβαια, γατί
στην ανθρώπινη ιστορία, όπως και στην ιστορία των ζωικών ειδών, δεν υπάρχει
ποτέ πλήρης επιστροφή σε ένα πραγματικό in statu quo ante. Οι δεινόσαυροι δεν
επέστρεψαν ξανά. Ούτε και η αυθεντικά αυτοκρατορική και γενναιόδωρη Αμερική
του ’50 θα επιστρέψει ξανά».

Σαουδική Αραβία, Πακιστάν: οι απειλές του παρόντος

Η βιομηχανική συρρίκνωση των ΗΠΑ, λέει ο Εμμανουέλ Τοντ, αποτελεί συνέπεια μιας αυτοκρατορικής πολιτικοστρατιωτικής δομής που θυμίζει την Αρχαία Ρώμη την εποχή της επέκτασής της

Βλέποντας τις ειδήσεις στην τηλεόραση, θα νόμιζε κανείς ότι ο κόσμος βαδίζει
προς την καταστροφή του. Στην πραγματικότητα όμως, λέει ο Εμμανουέλ Τοντ, τα
πράγματα είναι αρκετά διαφορετικά. Η τομή που βάζει όλες τις χώρες στη
νεωτερική εποχή είναι η εξάλειψη του αναλφαβητισμού, η οποία φέρνει, σχεδόν
αμέσως μετά, και τον έλεγχο των γεννήσεων. Αυτή την ιστορική φάση που την
πέρασε η Ευρώπη από τον 16ο αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ού, αρχίζει να την
ολοκληρώνει τώρα και ο μουσουλμανικός κόσμος. Ο Τοντ δίνει πλήθος παραδείγματα
και στοιχεία που δείχνουν ότι από το 1981 μέχρι το 2001 οι περισσότερες χώρες
έχουν ολοκληρώσει έναν κύκλο εξάλειψης του αναλφαβητισμού και έχουν ελέγξει,
σε μεγάλο βαθμό, τις γεννήσεις.

Οι βασικές εξαιρέσεις που έχουν μείνει ακόμη πίσω είναι η Αφρική, η Σαουδική
Αραβία και το Πακιστάν! Οι δύο τελευταίες χώρες αποτελούν, κατά τον Τοντ, και
τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τον κόσμο στη φάση αυτή. Αντίθετα, το Ιράν δείχνει
να έχει ολοκληρώσει τη λεγόμενη κρίση μετάβασης. Κρίση που οφείλεται στο
γεγονός ότι «η απόσπαση από την παραδοσιακή ζωή, από τις ισορροπημένες
συνήθειες του αναλφαβητισμού, της υψηλής γονιμότητας και της υψηλής
θνησιμότητας, γεννά αρχικά, κατά τρόπο παράδοξο, τόσο τον αποπροσανατολισμό
και τα δεινά, όσο και την ελπίδα και τον πλούτο». Οι αποσταθεροποιημένοι
πληθυσμοί έχουν βίαιες κοινωνικοπολιτικές συμπεριφορές, καθώς «το πέρασμα στη
διανοητική νεωτερικότητα συνοδεύεται με μία έκρηξη ιδεολογικής βίας».

«Θεατρικός μιλιταρισμός»

Τρία στοιχεία περιλαμβάνει ο, κατά Εμμανουέλ Τοντ, «θεατρικός μιλιταρισμός»
των ΗΠΑ: πρώτον, το να μη λύνεται ποτέ οριστικά ένα πρόβλημα, ώστε να
δικαιολογείται η στρατιωτική δράση της «μοναδικής υπερδύναμης». Δεύτερον, να
αντιμετωπίζει μικροδυνάμεις, ώστε να καθυστερήσει τη συνειδητοποίηση των άλλων
μεγάλων δυνάμεων. Τρίτον, να αναπτύσσει συνεχώς νέα όπλα, τα οποία υποτίθεται
ότι θέτουν τις ΗΠΑ «πολύ μπροστά», σε έναν ανταγωνισμό που δεν πρέπει να
σταματήσει ποτέ.

Ρωσία, ο άγνωστος Χ

Η Ρωσία μοιάζει να είναι ο άγνωστος Χ. Φαίνεται αδύναμη, αλλά μπορεί να
αναδειχθεί ξανά σε πρωταγωνιστή των διεθνών εξελίξεων. Όσο και αν η
στρατιωτική της δύναμη είναι μειωμένη, συνεχίζει να αποτελεί τη μοναδική χώρα
που μπορεί να απειλήσει τις ΗΠΑ με πυρηνικό χτύπημα. Και αν οι τελευταίες
εξελιχθούν σε διεθνή ταραξία, δεν αποκλείεται να δούμε μία προσέγγιση Ρωσίας –
Ευρώπης (το πρότεινε άλλωστε ο Πούτιν σε ομιλία του στη γερμανική Βουλή το
2001), όπου η Ρωσία θα υποδυθεί τον ρόλο του εξοπλιστικού αντίβαρου και του
εγγυητή της ενεργειακής επάρκειας της Γηραιάς Ηπείρου.

INFO

Εμμανουέλ Τοντ, «Μετά την Αυτοκρατορία», Εκδόσεις Κριτική, πρόλογος Αλέξης
Παπαχελάς, μτφ Νικόλας Βουλέλης, Σελ. 275.