ΦΡΑΝΣΙΣ ΦΟΥΚΟΥΓΙΑΜΑ Μην αγνοείτε την κοινή γνώμη κ. Μπους

Το 1993, ο Φράνσις Φουκουγιάμα κήρυξε το τέλος της Ιστορίας. Αλλά πολλά
συνέβησαν έκτοτε. Η 11η Σεπτεμβρίου, οι πόλεμοι στα Βαλκάνια… Πού
βρισκόμαστε λοιπόν με την περίφημη θεωρία του; Και τι πιστεύει τώρα πως
επιφυλάσσει το μέλλον για την ανθρώπινη φυλή;

Σκίτσο του Κράουζε από την «Γκάρντιαν»

Θα μπορούσε κανείς να περιμένει κατ’ αρχάς κάποιο είδος συγγνώμης από τον
Φράνσις Φουκουγιάμα, τον επιστήμονα της Πολιτικής Οικονομίας που μας είπε πριν
από μια δεκαετία πως, χάρη στην κατάρρευση του σοβιετικού κομμουνισμού,
φθάσαμε στο «τέλος της Ιστορίας». Ο κόσμος, έλεγε στο βιβλίο του με τίτλο «Το
τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος», συνέκλινε στο δυτικό μοντέλο
του φιλελεύθερου καπιταλισμού και δεν χρειαζόταν να φοβόμαστε πλέον τις
συγκρούσεις των μεγάλων πολιτισμών.

Η ανοικτή επιστολή

Θα μπορούσε ακόμη κανείς να πιστέψει πως τώρα είναι μια καλή στιγμή για να πει
ο Φουκουγιάμα πως λυπάται που έβαλε το όνομά του σε μια ανοικτή επιστολή, η
οποία εστάλη πριν από λίγα χρόνια στον πρόεδρο Μπιλ Κλίντον καλώντας τον να
αναλάβει δράση εναντίον του Σαντάμ Χουσεΐν και του Ιράκ. Την επιστολή
συνυπέγραφαν προσωπικότητες όπως ο Πολ Γούλφοβιτς και ο Ντόναλντ Ράμσφελντ,
που τότε δεν ήταν στην κυβέρνηση, αλλά σήμερα – ως κορυφαίοι στο Πεντάγωνο –
είναι αυτοί που κυρίως μας έσπρωξαν στον πόλεμο στο Ιράκ.

Οι εξηγήσεις

Ωστόσο, θα απογοητευόταν. Είναι προνόμιο των ακαδημαϊκών, σε αντίθεση με τους
πολιτικούς ηγέτες, να μη χρειάζεται ποτέ να επιδεικνύουν ταπεινοφροσύνη. Ο
καθηγητής Φουκουγιάμα, ο οποίος διδάσκει τώρα στη Σχολή Προχωρημένων Διεθνών
Σπουδών (SAIS), που αποτελεί τμήμα του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς, δεν έχει
κανένα πρόβλημα να δώσει εξηγήσεις. Δεν του φαίνεται ούτε καν αντιφατικό το
γεγονός ότι στο πιο πρόσφατο βιβλίο του, με τίτλο «Το Μετανθρώπινο Μέλλον Μας»
(«Our Posthuman Future», Εκδ. Profile), περιλαμβάνει ένα κομμάτι το οποίο
επιγράφει «Η Επανέναρξη της Ιστορίας».

Ασυνεπής αλλά προκλητικός

Στο καινούργιο του βιβλίο «Το Μετανθρώπινο Μέλλον Μας» («Our Posthuman
Future», Εκδ. Profile), ο Φουκουγιάμα καταλήγει πως, όταν πρόκειται για τη
γενετική χειραγώγηση, οι κανονιστικές ρυθμίσεις από το κράτος είναι η μοναδική
απάντηση. Χωρίς αυτή, «μπορεί κανείς να φανταστεί πως οι ομοφυλόφιλοι θα
γίνονταν σπάνιο είδος μέσα σε μία μόνη γενιά», εξηγεί. «Θέλουμε, άραγε, να
αφήσουμε κάτι τέτοιο να επαφίεται απλώς στην ατομική επιλογή; Αισθάνομαι πως
δεν πρέπει».

Μια στιγμή όμως. Μήπως αυτό μας φέρνει αντιμέτωπους με μια άλλη αντίφαση στα
έργα του Φουκουγιάμα; Σταδιοδρόμησε στη συντηρητική εποχή του Ρήγκαν και του
Μπους του πρεσβύτερου – «Το Τέλος της Ιστορίας» δεν ήταν άραγε ένας ύμνος στον
φιλελευθερισμό, τον καπιταλισμό και το εμπόριο χωρίς περιορισμούς; Τι είναι
τώρα όλα αυτά περί κρατικών κανονιστικών ρυθμίσεων; Αποχωρεί, άραγε, από το
αμερικανικό συντηρητικό κίνημα; Όχι, απαντά. «Απλώς πιστεύω ότι πολλές από
αυτές τις ιδεολογικές ετικέτες δεν λειτουργούν πολύ καλά, επειδή το όραμά μου
ήταν ανέκαθεν πιο περίπλοκο».

Κάποιοι από εμάς μπορεί να συμπεράνουν πάντως ότι η συνέπεια δεν είναι μία από
τις μεγαλύτερες αρετές του Φουκουγιάμα. Η προκλητική σκέψη και γραφή σίγουρα
είναι.

«Ο πόλεμος δεν έγινε όπως έπρεπε να γίνει…»

Φράνσις Φουκουγιάμα. Η συνέπεια δεν είναι μία από τις μεγαλύτερες αρετές του συγγραφέα τού «Τέλους της Ιστορίας»

Ο Φράνσις Φουκουγιάμα θα ήθελε κατ’ αρχάς να βάλει τα πράγματα στη θέση
τους σχετικά με το Ιράκ. Αντιδρά, αν και με γαλήνια ευγένεια, στην υπόθεση πως
«εκείνη» η επιστολή συνιστά απόδειξη αυτού που ορισμένοι αντιπολεμικοί
σχολιαστές θεωρούν συνωμοσία των συντηρητικών «ιεράκων» στην Ουάσιγκτον για να
χειραγωγήσουν την αμερικανική εξωτερική πολιτική προς την κατεύθυνση της
ένοπλης επίθεσης εναντίον του Σαντάμ. Μόνον όταν ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους ήρθε
στην εξουσία, με τη ρεπουμπλικανική βάση του, μπορούσε η πλεκτάνη να αποδώσει
καρπούς.

«Αν ήταν έτσι, επρόκειτο για μία από τις πιο δημόσιες συνωμοσίες που έγιναν
ποτέ», απαντάει. Και επιπλήττει την κυβέρνηση Μπους επειδή αγνοεί την κοινή
γνώμη και διατάσσει την εισβολή των στρατευμάτων χωρίς διεθνή υποστήριξη.
«Υπέγραψα την επιστολή αλλά δεν ήμουν καθόλου ευτυχής με τον τρόπο που το
εκτέλεσαν», αρχίζει, απεκδυόμενος πάσης ευθύνης για την κατάσταση στην οποία
βρισκόμαστε τώρα. «Η επιστολή δεν έλεγε πως πρέπει να μπούμε μονομερώς, πως
μπορεί κανείς να το κάνει περιφρονώντας τις απόψεις του υπόλοιπου κόσμου. Δεν
συνυπέγραψα αυτό». Και διστάζει να προβλέψει πού θα βρεθούμε όταν τελειώσει η
μάχη.

Περιπλοκές

Και τι ήταν όλα αυτά που έλεγε πριν, περί στάσης της Ιστορίας; Στην
πραγματικότητα, η προφανής μεταστροφή του στο νέο βιβλίο – γράφει ότι η
Ιστορία ξαναρχίζει την πορεία της – καθόλου δεν νοείται ως αντίφαση στις
προηγούμενες απόψεις του. Η θέση του, επιμένει, παραμένει ανέπαφη, λίγο-πολύ.
Απλώς, κάτι άλλο σήκωσε κεφάλι και, τι να κάνουμε, περιπλέκει κάπως τα
πράγματα. «Το Μετανθρώπινο Μέλλον Μας» αφορά τη βιοτεχνολογία, τα ψυχοχημικά
φάρμακα και τη γενετική μηχανική των σωμάτων μας. Αφορά το Ritalin, τα γονίδια
των ομοφυλοφίλων και τους κλώνους. Αφορά τις πιθανές συνέπειες της
χειραγώγησης των συναισθημάτων, του εγκεφάλου, ενδεχομένως ακόμη και της
γενετικής μας σύνθεσης, από φαρμακολόγους και επιστήμονες.

Πέρα όμως απ’ αυτά, πώς μπορεί να επιμένει στα όσα υποστήριζε στο πρώτο βιβλίο
του; Από τότε που εκδόθηκε, είχαμε τους πολέμους στα Βαλκάνια, την 11η
Σεπτεμβρίου και την ανάφλεξη στο Ιράκ. Μπόλικη ιστορία, θα έλεγε κανείς. Για
να είμαστε βέβαια δίκαιοι, η υπόθεσή του δεν ήταν πως δεν πρόκειται να συμβεί
τίποτε άλλο στον πλανήτη μας και πως οι ιστορικοί θα μείνουν χωρίς δουλειά. Ο
Φουκουγιάμα μιλούσε μάλλον για την Ιστορία όπως αυτή ορίζεται από τον Γερμανό
φιλόσοφο Έγελο, ως η διαδικασία της εξέλιξης στην ανθρώπινη κοινωνία. Με την
κατάρρευση του Τείχους του Βερολίνου, καταλήξαμε όλοι, λίγο-πολύ, στο ίδιο
συμπέρασμα, έγραφε – ότι ο καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς, με ιδιωτική
ιδιοκτησία, εμπόριο και επιχειρηματικότητα, ήταν το πρότυπο που λειτουργούσε,
έστω κι αν υπήρχε σε ελαφρώς διαφορετικές ποικιλίες.

Ο εκσυγχρονισμός

Δεν χρειάζεται να αποκηρύξει τη θεωρία του «εφόσον αυτή γίνει ορθά κατανοητή»,
υποστηρίζει. Και επιβεβαιώνει: «Το “Τέλος της Ιστορίας” αφορούσε στην
πραγματικότητα τη μακροπρόθεσμη διαδικασία εκσυγχρονισμού, το αν βασικά
υπάρχει ένας μεγάλος δρόμος να προχωρήσουμε και το αν αυτή η διαδικασία
συγκλίνει σε ένα και μοναδικό ευρέως προσδιορισμένο σύνολο θεσμών. Ε, λοιπόν,
δεν υπάρχουν πραγματικά πολλές εναλλακτικές οδοί άλλες από τον εκσυγχρονισμό
και, αν κοιτάξει κανείς σε αρκετά μακροχρόνια κλίμακα, θα έλεγα πως αυτό είναι
σωστό».

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Γιώργος Αγγελόπουλος