Ο χρόνος ως δικαιοκριτής

Η Μπέττυ Βαλάση και ο Τάσος Πεζιρκιανίδης στο έργο του Παύλου Μάτεσι «Το φάντασμα του κυρίου Ραμόν Νοβάρο», που παρουσιάζει το «Εθνικό Θέατρο» στο θέατρο «Κάππα»

Και δεν αναφέρομαι μόνο σε μια παράσταση, αλλά σε ένα θεατρικό κείμενο ενός
συγγραφέα που το συγγραφικό του παρελθόν είναι ένα, ωραίο χωρίς άλλο, αλλά
μονόπρακτο έργο.

Πράγματι, πριν από ακριβώς 30 χρόνια (10-4-1973) είχα χαρακτηρίσει το
«Φάντασμα του Ραμόν Νοβάρο» έργο ιδιοφυές. Και πρέπει να ομολογήσω ότι ήταν
ρίσκο, αλλά αυτό είναι η ανελέητη έκθεση ενός κριτικού στον χρόνο. Το κύρος
μιας κριτικής θεμελιώνεται κυρίως με έργα άγνωστα και συγγραφείς
πρωτοεμφανιζόμενους. Ό,τι και να γράφει κανείς για τον Αισχύλο, τον Σαίξπηρ,
τον Τσέχωφ, τον Πίντερ πάντα κάποιοι άλλοι έχουν προηγηθεί, υπάρχει τέλος
πάντων βιβλιογραφία, δεν προχωρά κανείς ξυπόλητος στ’ αγκάθια. Στη χειρότερη
περίπτωση, επαναλαμβάνεις τα γνωστά, έστω με άλλο ύφος. Όταν, όμως, ο κριτικός
βρίσκεται μπροστά σε έναν νέο συγγραφέα και ένα άγνωστο έργο, εδώ χρειάζεται
να τροχίσεις με επιμέλεια τα κριτήριά σου, να επιστρατεύσεις πείρα, γνώσεις,
κανόνες, συνταγές, αλλά κυρίως διαίσθηση και πρέπει ανεπανόρθωτα να εκτεθείς.

Αρνητικός ή θετικός, από την επομένη που θα τυπωθεί άρα οριστικά θα
γίνει βορά του χρόνου η γνώμη σου, δίνεις εξετάσεις αξιοπιστίας και
διακυβεύεις το κύρος σου. Στα τριάντα τρία χρόνια που διακονώ την κριτική
βρέθηκα δεκάδες φορές αντιμέτωπος με νέους πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς ή
παλιότερους με νέα έργα. Δεν θα κρίνω εγώ, τώρα, σε πόσα δικαιώθηκα, δεν με
διέψευσε η διαίσθησή μου και δεν καταρρακώθηκαν τα κριτήριά μου. Εδώ είναι τα
έργα του Ποντίκα, του Ζιώγα, του Διαλεγμένου, της Αναγνωστάκη, του Κεχαΐδη,
του Αρμένη, του Σκούρτη, του Μουρσελά, του Τσικληρόπουλου, του Ευθυμιάδη, του
Στάικου, του Μανιώτη, του Χρυσούλη, του Μποστ, του Χριστοφιλάκη, του Μέντη για
να με δικαιώσουν ή να με διαψεύσουν.

Όταν, όμως, βλέπω σήμερα ξανά το «Φάντασμα του Ραμόν Νοβάρο» και διαπιστώνω
πως ο χρόνος δεν το γέρασε, δεν το ξεπέρασε η μόδα ή το ιδεολόγημα της νέας
εποχής, όταν μάλιστα, ιδιαίτερα σήμερα που νέοι συγγραφείς ανάλογου βεληνεκούς
δεν υπάρχουν κι όταν σκέφτεσαι πως το έργο αυτό είναι το πρώτο πολυπρόσωπο και
εκτενές έργο του Μάτεσι, αισθάνεσαι έντονα το ιδιοφυές της γραφής, την
πρωτοτυπία της δομής, το καίριο των συγκρούσεων, τη σαφήνεια των στόχων, την
καθαρότητα του δραματουργικού πυρήνα και την ευθυβολία της σκηνικής γλώσσας.
Ναι, το έργο του Μάτεσι είναι ιδιοφυές. Αν το δει κανείς στην προοπτική του
χρόνου που διέρρευσε, αντιλαμβάνεται πως ο Μάτεσις αναδεικνύεται με αυτό το
κείμενό του καταγωγικός πρόγονος μιας σειράς ανάλογων, όχι μιμημάτων, αλλά
ομόκεντρων έργων. Είναι το πρώτο σημαντικό μεταπολεμικό μας θεατρικό έργο που
ανακαλύπτει αυτό που ο Μάτεσις θα ονομάσει αργότερα «Μικροαστικό Δίκαιο».

Ο Καμπανέλλης είχε, ιδιοφυώς επίσης, διερευνήσει τη λαϊκή γειτονιά και
τη μεγαλοαστική ιδεολογία, ο Κεχαΐδης το αγροτικό προλεταριάτο στο «Πανηγύρι»,
η Αναγνωστάκη με τα μονόπρακτά της είχε εντοπίσει εσωτερικότερα τοπία
ψυχισμού, κυρίως. Μόνο ο Ζιώγας με το «Προξενιό της Αντιγόνης» είχε πλησιάσει
τη μικροαστική ηθική και τα στερεότυπά της, αλλά ο υπερρεαλισμός του απέκλειε
την κοινωνιολογική ειρωνεία, πράγμα που καλλιέργησε ο Μάτεσις.

Το δεύτερο στοιχείο που καθιστά πρωτοπόρο το έργο του Μάτεσι είναι το
ξεγύμνωμά του από κάθε είδος ιθαγένειας και ελληνοπρεπούς ήθους. Απορρίπτεται
κάθε συμπάθεια προς την οικειότητα της παράδοσης και κάθε ωραιοποίηση μιας
θυσιαζόμενης υπέρ αξιών ζωής.

Από μιας αρχής, ο Μάτεσις μας αιφνιδίασε με τη χλεύη του, την κατεδαφιστική
του ειρωνεία και τον σαρκαστικό του γέλωτα. Οι ήρωές του (!) είναι
καρικατούρες, όχι όμως γελοιογραφίες, όπως μας συνήθισαν να απεικονίζουν τους
μικροαστούς ο Αρχέλαος, ο Πολενάκης, ο Χριστοδούλου, αλλά ιλαροτραγικές
χαράξεις που μας οδηγούν κατευθείαν στον Γκόγια ή στον Γκροζ. Ίσως και σε
κάποιες καίριες στιγμές του Αργυράκη.

Ένα καθαρά θεατρολογικό στοιχείο πρωτοτυπίας ήταν η δομή του «Ραμόν Νοβάρο».
Κινηματογραφική, με συνεχή φλας μπακ, με συνειρμικές μεθόδους. Ποιο έργο πριν
απ’ αυτό πειραματίστηκε σε αυτού του είδους την ανοιχτή φόρμα; Αν μάλιστα
προσθέσει κανείς και τα καθαρά ποιητικά, σχεδόν μεταφυσικά, μοτίβα που
εγκαινίαζαν έναν εξπρεσιονιστικό τρόπο σκηνικού συμβολισμού, έχει τη σύνολη
προσφορά του έργου αυτού στη δραματουργία μας.

Εκτός όμως αυτών, το έργο είναι πολύτιμο και για την ίδια τη δραματουργία του
Μάτεσι και την εξέλιξή της. Πολλά από τα μοτίβα του θα τα αναπτύξει αργότερα ο
συγγραφέας, θα τα διογκώσει, θα τα σχολιάσει ευκρινέστερα ή θα τα
αποσαφηνίσει, πάντως θα τα αναγάγει σε πυρήνα και προσωπικά εργαλεία της
τεχνικής του ή της ποιητικής του. Το μοτίβο της νεκρής μητέρας, η πτεροφυΐα,
το ανδρόγυνο τέρας, ο άβουλος έφηβος, το ανδροβόρο θήλυ κτλ έρχονται και
επανέρχονται, εμπλουτίζονται και βαθαίνουν στη ματεσιανή δραματουργία.

Όσον αφορά τη γλώσσα των ηρώων του έργου, θέλω να τονίσω την απέχθεια
του Μάτεσι προς τη φωτογραφική μίμηση της νεοελληνικής μικροαστικής λαλιάς.
Χωρίς να αποκόβεται από τον καθημερινό ρυθμό, από την εύρροια και την κυρίαρχη
μουσική της προφορικής μας επικοινωνίας, ο Μάτεσις ρέπει προς τη δημιουργία
ενός καθαρά θεατρικού λεκτικού ιδιώματος, που καθιστά τα έργα του αναγνωρίσιμα
με την πρώτη ατάκα. Η γλώσσα γεμάτη ανατροπές, παιχνίδια ήχων, συνειρμούς
εικόνων, άλματα συντακτικά, αιφνίδιες αλλαγές τέμπο μάς υποχρεώνουν να
προσέχουμε όχι μονάχα τα νοήματα, τη διάνοια των ομιλούντων, αλλά και την
αγωγή την ταξικά μικροαστική του χαρακτήρα τους.

Ο Μάτεσις δεν κάνει γλωσσικό νατουραλισμό. Θα έλεγα πως πάνω στο ρεαλιστικό
χαλί τού λόγου κάνει φουτουριστικές γλωσσικές πιρουέτες. Κάνει, όχι θεατρική
λογοτεχνία, αλλά θεατρικό αποκλειστικά κώδικα επικοινωνίας.

Παράσταση καλπάζουσα και φτερωμένη

To 1973 o Μπάκας καθοδήγησε τον έξοχο Καρακατσάνη και τους ηθοποιούς της «Νέας
Σκηνής» του Εθνικού σε ένα αξιομνημόνευτο αποτέλεσμα ενός ποιητικού
ρεαλιστικού ύφους.

Τριάντα χρόνια μετά ο Διαγόρας Χρονόπουλος, από άλλο δρόμο, τονισμένα
ρεαλιστικό, χωρίς όμως να πέσει σε γραφικότητες και στερεότυπα λαϊκότροπα,
έστησε στο θέατρο «Κάππα» μια νευρώδη παράσταση, ρέουσα, καλπάζουσα και
φτερωμένη. Παρόλο που η δομή του έργου δεν αναπτύσσεται ελεύθερα στην ιταλική
σκηνή, ο Καραφύλλης οικονόμησε τους πολλούς χώρους και «χρόνους» του έργου με
σαφήνεια, αλλά και μια ενδιαφέρουσα υφολογική ασάφεια, κάτι σαν ξεθωριασμένη
μνήμη. Οι φωτισμοί του Παυλόπουλου και οι μουσικές επιλογές του Δρόσου
ενίσχυσαν την πολύσημη συνειρμική γραφή, παροξύνοντας χωρίς νοσταλγία και μελό
τη μνήμη.

Ο Τάσος Πεζιρκιανίδης αναδεικνύεται κωμικός ουσίας. Τόσα χρόνια παγιδευμένος
στην ηθογραφική γραφικότητα, όχι με τη θέλησή του αλλά από σκηνοθετικές
ατολμίες ή υποταγές στα στερεότυπα και στα αναμενόμενα, δεν είχε βγάλει προς
τα έξω αυτόν τον καημό, τον αναστεναγμό και τη βάσανο που του έδωσε ο Μάτεσις
να βγάλει και τα αξιοποίησε ο Χρονόπουλος.

Ο Μπουσδούκος έπαιξε τον φίλο με διεισδυτικό τρόπο, ώστε το πλασάρισμα της
εξομολόγησης να μη μοιάζει με περιέργεια ή κουτσομπολιό.

Η Μπέττυ Βαλάση έξοχη. Δόμησε τον ρόλο της, τον πολύ επικίνδυνο να γλιστρήσει
σε τυπικά σχήματα ή φαρσικά τεχνάσματα, με αξιοσημείωτη λιτότητα και μέτρο. Ο
Λουκαδής και η Κανάγιου «έγραψαν» θαυμάσιες φιγούρες των πεθαμένων γονιών.

Η Μαρία Αναστασίου, με απλά μέσα, χωρίς υπογραμμίσεις, σχεδίασε σχεδόν
χαρακτήρα, εκεί που θα ικανοποιούσε και το σκίτσο. Η Σαμιωτάκη στέρεη και
μετρημένη. Ο Πανόπουλος, ο Παυλίδης, ο Θωμαΐδης και κυρίως ο Στέλιος Παύλου
συμπλήρωσαν με γούστο και ευκρίνεια στη χάραξη ωραίες φιγούρες.

Να ευχηθώ να δούμε σύντομα να εκτίθενται στη δοκιμασία του χρόνου «Το
Μπουκάλι» του Ζιώγα, τη «Νίκη» της Αναγνωστάκη, τους «Θεατές» του Ποντίκα, το
«Ενυδρείο» του Μουρσελά, την «Κοινή Λογική» του Μανιώτη, τα «Εγκαίνια» του
Χρυσούλη, τους «Παλαιστές» του Καρά, τον «Καραγκιόζη παρά λίγο Βεζύρη» του
Σκούρτη, το «1843» του Στάικου, τον «Δρόμο» του Καμπανέλλη.

Αυτό είναι το εθνικό μας ρεπερτόριο.

INFO

«Το φάντασμα του κυρίου Ραμόν Νοβάρο» του Παύλου Μάτεσι. Θέατρο «Κάππα»
(Κυψέλης 2, τηλ. 210-8831.068).