Διασκευές και «διασκευές»

Η Ναταλία Τσαλίκη στο «Ημέρωμα της στρίγγλας» του θεάτρου «Προσκήνιο»

Ο Σαίξπηρ καμιά ουσιαστικά υπόθεση και θεμελιώδη πλοκή των έργων του δεν
εφεύρε. Δεδομένου ότι στην εποχή του δεν υπήρχαν πνευματικά δικαιώματα και
κοπιράιτ (παρόλο που στην αρχή της δραματουργίας του κατηγορήθηκε ευθέως ως
λογοκλόπος) η πρωτοτυπία του και εν συνεχεία η ιδιοφυΐα του έγκειται στη
γλώσσα του, στην ποιητική του φλέβα και στην έξοχη δύναμή του να ψυχογραφεί
και να σκηνοθετεί συγκρούσεις. Επίσης αξεπέραστη είναι η ρητορική του, αφού οι
μεγάλες τιράντες, οι μονόλογοι την εποχή του είναι κυριαρχούσα μόδα, απόδειξη
από τη μια της δεξιοτεχνίας του συγγραφέα να χτίζει με πειστική διαλεκτική
επιχειρηματολογία μικρούς λεκτικούς καθεδρικούς γοτθικούς ναούς και από την
άλλη αφορμές για τους τεχνίτες θεατρίνους να κρατούν τον λόγο απευθυνόμενοι
στο κοινό και να αναπτύσσουν ενώπιόν του τη συναισθηματική τους βεντάλια.

Τι μένει λοιπόν αν από τον Σαίξπηρ αφαιρέσουμε την ποιητική του γλώσσα, το
δικό του χιούμορ και τα λογοπαίγνια, τους μονολόγους του και τη ρητορική του
ευφράδεια και κυρίως μέσω αυτών την ψυχολογική χαρτογράφηση των χαρακτήρων,
που αυτοκαθορίζονται και ετεροκαθορίζονται στους μονολόγους. Μένει η υπόθεση
που δεν είναι Σαίξπηρ!

Η ίδια υπόθεση που ξεκινάει από τον Μένανδρο και τους Ρωμαίους και
φτάνει ως την Δεσποινίδα Διευθυντή των Γιαλαμά-Πρετεντέρη. Επειδή στη
μεταμοντέρνα εποχή μας τα πάντα επιτρέπονται και τα πάντα, με πρόσχημα την
εκλαΐκευση, ευτελίζονται, δεν γλίτωσε ο Σαίξπηρ είτε να γίνει θεατρικό κόμικ
είτε κλασικό εικονογραφημένο είτε μιούζικαλ. Έτσι τον έχουν προλάβει άλλοι τον
κ. Πασχίδη που εμφανίζεται εσχάτως ως συγγραφέας μαϊμούδων, διασκευών άλλοτε
του «Καμπαρέ» («Μιζερέρε») άλλοτε του «Ημερώματος της στρίγγλας». Και πρέπει
να το πούμε ευθέως, είναι έλλειψη θάρρους, αν δεν είναι πολιτισμική
αισχροκέρδεια, να γράφεις ένα έργο δικό σου, με τα αστεία σου, να του
προσθέτεις τραγουδάκια, να προσθέτεις πρόσωπα, να βάζεις και τον ίδιο τον
Σαίξπηρ και τη γυναίκα του στη διανομή και αντί να αναλαμβάνεις την ευθύνη της
«έμπνευσης», να το προσγράφεις χωρίς ίχνος δισταγμού στον Σαίξπηρ. Έτσι κι
αλλιώς ο Σαίξπηρ ούτε πνευματικά δικαιώματα διεκδικεί ούτε όμως και μπορεί να
διαμαρτυρηθεί!

Ο κ. Πασχίδης στο θέατρο «Προσκήνιο» εμφανίζει ένα έργο με τίτλο
σαιξπηρικό και με το ψευδώνυμο Σαίξπηρ πουλάει ένα δικό του έργο που μόνο
κοινό με το «Ημέρωμα της στρίγγλας» του Σαίξπηρ είναι η δάνεια κι από τον
ποιητή υπόθεση. Δηλαδή ο κ. Πασχίδης με το αζημίωτο θα μπορούσε να «κλέψει»
όπως και ο Σαίξπηρ την ίδια ιταλική υπόθεση και ούτε γάτα ούτε ζημιά. Έλα όμως
που ο Σαίξπηρ πουλάει και το όνομα Πασχίδης είναι παντελώς άγνωστο!!

Τα παραπάνω είναι θέματα θεατρικής ηθικής. Σιγά, θα πείτε, μη στάξει η ουρά
του γαϊδάρου. Είναι κρίμα όμως, γιατί ως αυτόνομο πόνημα δεν είναι για πέταμα
το εργάκι του κ. Πασχίδη. Και χιούμορ λαϊκότατο και τηλεοπτικότατο έχει, και
καλούς στίχους στα τραγούδια και ωραία φαρσική πλοκή, όπου εμπλέκονται και το
πραγματικό ζεύγος Σαίξπηρ και ο σαιξπηρικός κωμικός Κεμπ και η σχηματική
υπόθεση του σαιξπηρικού κειμένου. Γραφή; Τηλεοπτική. Ύφος; Αφελές. Ιδεολογία;
Χλευαστικός μισογυνισμός, έως κατινισμός. Ως εγχώριο έργο αυτής της υφής έχει
το γούστο του, έχει ρυθμό, μπρίο και συχνά πλάκα. Είναι κρίμα βέβαια ένας τόσο
καλός θίασος, ικανός να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του αυθεντικού
σαιξπηρικού κειμένου και μάλιστα με τον, αδικαιολόγητα, παραλειπόμενο έξοχο
πρόλογο (η κωμωδία είναι μια φάρσα που παίζεται μπροστά σ’ ένα μέθυσο
παγιδευμένο από μια ομάδα γλεντοκόπων ευγενών – άρα θέατρο εν θεάτρω, άρα, που
να πάρει η οργή, αποθέωση της θεατρικότητας – όπου άντρες ευγενείς θα παίζουν
τις γυναίκες – αποθέωση μεταμοντερνισμού). Το λειτουργικό σκηνικό της
Χατζηκλεάνθους, τα θεατρικά κοστούμια του Βελινόπουλου, η πάντα εμπνευσμένη
και με γνώση των ποικίλων στυλ μουσική του Δημ. Παπαδημητρίου, οι σοφοί
φωτισμοί του Κουτσαφτή αλλά κυρίως η λιτή αλλά σοβαρή χορογραφία του
Μανταφούνη βοήθησαν τον σκηνοθέτη Γιάννη Μπέζο να καθοδηγήσει τον καλό θίασο
σε απολαυστικά αποτελέσματα. Ο ίδιος ο Μπέζος είναι ένας ηθοποιός ουσίας,
λιτός, μετρημένος, ισόρροπος και με ευθύβολο χιούμορ. Έπαιξε τον Πετρούκιο με
σιγουριά και αδρές χαράξεις του τύπου με τη μεγάλη παράδοση του Αλαζόνα!

Η Ναταλία Τσαλίκη είναι μια έξοχη ντάμα. Με λεπτές αποχρώσεις, με
υποδόρια ειρωνεία και ένα τσακπίνικο βλέμμα σχεδίασε με χάρη το ατίθασο θηλυκό
(και την Αν Καθαγουέι).

Η Λαμπρόγιαννη επιβεβαιώνει συνεχώς τη στέρεη τεχνική της και την άνεσή της να
αλλάζει με ήθος ύφος και σχολή και είδη. Ο Χρήστος Σαπουντζής έχει μια θέρμη
σκηνική παρουσία και σκηνικό κύρος αξιοπρόσεκτο, το ίδιο και ο Αλέξανδρος
Μπουρδούμης, ενώ ευοίωνη φιγούρα αναδύεται και ο γεννημένος κωμικός Σωκράτης
Πάτσικας. Η Βαλέρια Κουρούπη ανεβαίνει συνεχώς και κατακτά τα μέσα της
καλλιεργώντας τα φυσικά της προσόντα. Ο Φάις και ο Μπούρας συμπλήρωσαν την
καλή εικόνα της παράστασης.

Ανταρσία εναντίον της παρηκμασμένης κομέντια ντελ άρτε

Διονύσης Μανουσάκης και Αλίκη Αλεξανδράκη στην «Τριλογία του παραθερισμού»

Στο θέατρο «Φούρνος» ανεβαίνει για πρώτη φορά στην Αθήνα «Η τριλογία
του παραθερισμού» των Γκολντόνι – Στρέλερ, ένα τυπικό γκολντονικό κείμενο
διασκευασμένο από τον μεγάλο Ιταλό σκηνοθέτη. Πρόκειται για τη σύνθεση σε ένα
θεατρικό έργο τριών μικρότερων έργων του Γκολντόνι πάνω στο θέμα του τίτλου:
τον παραθερισμό. Λέω τυπικό κείμενο γιατί σ’ αυτό ο Γκολντόνι αποθεώνει τη
μέθοδό του που είναι ταυτόχρονα και μια ανταρσία εναντίον της παρηκμασμένης
πια και πληκτικά επαναλαμβανόμενης κωδικοποίησης της κομέντια ντελ άρτε.

Στην «Τριλογία» βρισκόμαστε στην καρδιά της αστικής δραματουργίας του μεγάλου
καινοτόμου. Τίποτα δεν θυμίζει τα σχήματα και τα δεδομένα προσωπεία της
επαγγελματικής κωμωδίας των μίμων. Εδώ σφύζει από ζωή η καθημερινότητα, οι
αναγνωρίσιμοι κοινωνικοί, όχι πλέον θεατρικοί, τύποι. Το μέγα μάθημα του
Γκολντόνι είναι η επανανακάλυψη του κοινωνικού προτύπου της θεατρικής
τυπολογίας. Κάποτε ο Μένανδρος ανέβασε στη σκηνή τους χαρακτήρες του
Θεοφράστου, του δασκάλου του. Με τον καιρό οι Αλεξανδρινοί μίμοι, οι Ρωμαίοι
μιμητές, η λόγια κωμωδία της Αναγέννησης λείαναν τους κοινωνικούς αρχέτυπους
χαρακτήρες, τους οδήγησαν στην αφαίρεση και κράτησαν το σχήμα, τον κώδικα.
Όταν το πράγμα έφτασε στην ενοχλητική επανάληψη και στην υποκριτική πλήξη, ο
Γκολντόνι σε μιαν εποχή ανάλογη με του Μενάνδρου (άνοδος των αστών,
αστικοποίηση των ηθών, ταξική επικράτηση των αστών και υποχώρηση των
παρακμασμένων και ως οικονομία και ως ηθική και ως ιδεολογία ευγενών) ξύνει
τον τύπο και ανακαλύπτει, πίσω από τα προσωπεία της κομέντια, τα κοινωνικά
πρόσωπα των αστών της εποχής του.

Ο «Παραθερισμός» ήταν στα μέσα του 18ου αιώνα μια ανακάλυψη των αστών
της επιστροφής στη φύση. Η συσσώρευση κεφαλαίου έχει δημιουργήσει συνθήκες
βιοτικής άνεσης και πολυτέλειας και διασκέδασης. Ο Γκολντόνι στο έργο του
απεικονίζει μέσω του νέου αυτού τρόπου σχέσεως των αστών όλο το γνωστό στο
έργο του φάσμα. Ο αφελής, η καπάτσα γυναίκα, ο αισθηματίας, ο σελέμης, ο
κυνικός, ο βλαξ, ο τετραπέρατος, ο ματαιόδοξος κ.τ.λ. Ο θίασος «Θεατρικός
Οργανισμός Νέος Λόγος» χρησιμοποίησε τη μετάφραση-προσαρμογή της διασκευής του
Στρέλερ του Νίκου Χουρμουζιάδη. Δουλειά σοφή δραματουργικά και χαρίεσσα
γλωσσικά. Ατόφιο θεατρικό κείμενο-παρτιτούρα. Η Κουτσουδάκη έκανε πάλι το
θαύμα της. Με λίγα μέσα έκανε θεατρική μαγεία.

Ο σκηνοθέτης Φώτης Μακρής καθοδήγησε με μέτρο, γούστο και γνώση των
απαιτήσεων του ύφους τους ευάγωγους ηθοποιούς του. Η Αλίκη Αλεξανδράκη πλάθει
σπαρταριστό τύπο, η Στέλλα Κρούσκα σχεδιάζει με σιγουριά το πανούργο θηλυκό, ο
Φ. Μακρής ζωγραφίζει με έξοχα παστέλ τη μελαγχολική φιγούρα του ζηλιάρη
ερωτευμένου, ο Παναγιώτης Μέντης σχεδιάζει έναν έξοχο Πανταλόνε, η Μένη
Κωνσταντινίδου χαριτωμένη φρέσκια παρουσία, η Μανουσάκη δαιμόνια, η Βλαντή
ουσιαστική, ο Ανδροβιτσανέας άνετος και ο Μανουσάκης ωραίος ρατές. Καλός ο
υπηρέτης πανταχού παρών Κρόμπας.

Νεανική ματιά σ’ ένα πανάρχαιο θέμα.

INFO

* «Το ημέρωμα της στρίγγλας» του Γ. Σαίξπηρ, Θέατρο «Προσκήνιο»
(Καπνοκοπτηρίου 8 – Στουρνάρη, τηλ. 210.8252.242-3).

* «Τριλογία του παραθερισμού» του Κ. Γκολντόνι, Θέατρο «Φούρνος»
(Μαυρομιχάλη 168, τηλ. 210.6460.748)