Διαστάσεις Το χειρότερο μπορεί να μην έλθει ποτέ

Στο ίδρυμα: η κλεμμένη νεότητα δεν εγγυάται ένα αποτυχημένο μέλλον

Πριν από μισό αιώνα, όταν στη Χαβάη υπήρχαν εκατοντάδες παιδιά του δρόμου, η
αμερικανίδα ψυχολόγος Έμμυ Ουέρνερ ξεκίνησε μια φιλόδοξη έρευνα. Διάλεξε 200
μικρά παιδιά χωρίς οικογένεια και οποιαδήποτε φροντίδα, παιδιά δηλαδή που
θεωρητικά ήταν καταδικασμένα σε θάνατο, και βάλθηκε να τα παρακολουθεί. Επί
τριάντα χρόνια, τα έβλεπε κάθε έξι μήνες. Και τη δεκαετία του ’80 έδωσε στη
δημοσιότητα τα συμπεράσματά της. Το 28% των «καταδικασμένων» παιδιών είχαν
μάθει να γράφουν και να διαβάζουν, είχαν βρει δουλειά και είχαν δημιουργήσει
οικογένεια. Ποια μυστηριώδης δύναμη τα βοήθησε να βγουν από την
προδιαγεγραμμένη πορεία τους; Τι θα γίνονταν αυτά τα παιδιά αν μεγάλωναν σε
κανονικές συνθήκες, αν είχαν πρόσβαση σε σχολεία, σε νοσοκομεία; Διάνοιες;

Η Έμμυ Ουέρνερ ήταν η πρώτη που εφηύρε τον όρο resilience. Η λέξη αυτή
προέρχεται από τη φυσική και περιγράφει την ικανότητα ορισμένων υλικών να
αντιστέκονται σε ισχυρές πιέσεις. Όταν όμως χρησιμοποιείται στην ψυχολογία,
προσλαμβάνει ευρύτερο περιεχόμενο, παραπέμποντας στην ικανότητα ενός ανθρώπου
που είναι αντιμέτωπος με σοβαρά γεγονότα να βάζει μπρος αμυντικούς μηχανισμούς
που του επιτρέπουν όχι μόνο να ξεπεράσει τις δυσκολίες, αλλά και να βγει
δυνατότερος από αυτή τη δοκιμασία. Ο Μπορίς Σιριλνίκ, ένας άνθρωπος που
ξεκίνησε από τη νευροψυχιατρική για να γίνει εθνολόγος και στη συνέχεια
ψυχαναλυτής, αφιέρωσε δέκα χρόνια στη μελέτη αυτού του φαινομένου. Είχε τους
λόγους του. Ορφανός από μητέρα και πατέρα, μπήκε σε ίδρυμα σε ηλικία τεσσάρων
ετών. Ήρωάς του ήταν τότε ο Ταρζάν, ήθελε να γίνει δυνατός σαν εκείνον για να
κυριαρχεί στη φύση και να σώζει τα ζώα. Όσο μεγάλωνε όμως, όσο τα διπλώματα
και οι διακρίσεις που έπαιρνε πολλαπλασιάζονταν, τόσο απομακρυνόταν από το
ίνδαλμά του. Όσο περισσότερο ανακάλυπτε τον εαυτό του, τόσο λιγότερη ανάγκη
είχε από ψευδαισθήσεις.

Στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Το μουρμούρισμα των φαντασμάτων» (εκδ.
Odile Jacob), ο Σιριλνίκ μιλά για εκείνους που τα κατάφεραν. Είναι φαντάσματα,
γιατί πριν ξαναβρούν τη χαρά της ζωής ήταν «νεκροί», άλλοι για πέντε χρόνια,
άλλοι για δέκα ή και περισσότερα. Και μουρμουρίζουν, γιατί κανείς δεν θέλει να
ακούσει την κλεμμένη τους νεότητα («ήμουν παιδί-σκουπίδι», λένε κάποιοι απ’
αυτούς). Ανάμεσά τους βρίσκει κανείς τη Μέριλιν Μονρό, τον Χανς Κρίστιαν
Άντερσεν, αλλά και τον μικρό Μοχάμεντ από τη Σιέρα Λεόνε. Άλλος χρωστά τη
σωτηρία του σε μια καλλιτεχνική ή αθλητική δραστηριότητα, άλλος σε μια
συνάντηση ή σε μια επιτυχημένη δοκιμασία. Σε όλες τις περιπτώσεις, καθοριστικό
ρόλο παίζει η αντίδραση των θεατών, η γνώμη των δικαστών, τα κοινωνικά
στερεότυπα. Το συμπέρασμα πάντως είναι ένα: αν το χειρότερο δεν έχει έλθει
ακόμα, όπως λένε οι αισιόδοξοι, μπορεί και να μην έλθει ποτέ. Η ελπίδα
πεθαίνει τελευταία.