Δαίμονας στην κατάψυξη

Εκείνο το βροχερό απόγευμα, τον Οκτώβριο του 1989, ο αρχίατρος Κρίστοφερ
Ντέιβις ετοιμαζόταν να φύγει από το γραφείο του στην Πλατεία Τραφάλγκαρ για το
σπίτι του στο Γουιλτσάιρ, όταν χτύπησε το τηλέφωνο. Ήταν το αφεντικό του, ο
άνθρωπος με τον κωδικό ADI-53. «Κρις, πρέπει να έρθεις αμέσως στο γραφείο μου.
Θέλω να δεις κάτι».

Ο Ντέιβις, που ήταν γιατρός με ντοκτορά στην Οξφόρδη, ήταν επίσης στην
αντικατασκοπία. Ειδικότητά του τα χημικά και βιολογικά όπλα. Μόλις μπήκε στο
γραφείο του ADI-53, εκείνος τού έβαλε κάτω από τη μύτη ένα τηλεγράφημα. Έγραφε
πως ο Σοβιετικός Βλαντίμιρ Πάσετσνικ, διευθυντής του Σοβιετικού Βιοχημικού
Ινστιτούτου Βιοπρεπαράτ, είχε ζητήσει άσυλο στη βρετανική πρεσβεία στο Παρίσι.
Το τηλεγράφημα περιλάμβανε στοιχεία από την πρώτη του κατάθεση. Όμως, δυο
λέξεις ήταν εκείνες στις οποίες καρφώθηκαν αμέσως τα μάτια του Ντέιβις: πανώλη
και ευλογιά.

Η πανώλη. Την επόμενη κιόλας εβδομάδα, ο Ντέιβις συναντιόταν με τον
Σοβιετικό σε ένα περιθωριακό ξενοδοχείο του Λονδίνου. Στα 53 του χρόνια, ο
Πάσετσνικ είχε αφήσει πίσω γυναίκα και παιδιά. Όχι όμως χωρίς λόγο. Αποκάλυψε
πως το πρόγραμμα Βιοπρεπαράτ ήταν τεράστιο και πως διέθετε μεγάλα στοκ από
κατεψυγμένους νοσογόνους παράγοντες πανώλης και ευλογιάς με τους οποίους θα
μπορούσαν να οπλιστούν πύραυλοι. Ένα από τα κυριότερα όπλα ήταν γενετικά
μεταλλαγμένη πανώλη η οποία ήταν ανθεκτική στα αντιβιοτικά. Ο Πάσετσνικ είπε
ότι ο σοβιετικός στρατός παρασκεύαζε και αποθήκευε ιούς ευλογιάς ως στρατηγικό
όπλο, ακόμη και όταν η Σοβιετική Ένωση μετείχε στο πρόγραμμα του ΟΗΕ για την
εξάλειψη της νόσου, από το 1966 έως το 1979. Φοβόταν μήπως κάποιος από αυτούς
τους ιούς ξεφύγει από το πρόγραμμα Βιοπρεπαράτ. Γι’ αυτό είχε αυτομολήσει.

Το 1990, όταν οι Βρετανοί είπαν γι’ αυτά στους Αμερικανούς, εκείνοι έδειξαν
έκπληξη. Δεν ήξεραν τίποτα. Η CIA ήξερε όμως ένα μυστικό που δεν το είχε πει
στους Βρετανούς. Ήξερε για την εκτόξευση ενός σοβιετικού βαλλιστικού πυραύλου
από τη χερσόνησο Καμτσάτκα, που έφερε ένα παράξενο φορτίο, το όχημα Μιρβ.
Αμερικανικοί κατασκοπευτικοί δορυφόροι «είδαν» το Μιρβ να αποσπάται από τον
πύραυλο πάνω από τον Ειρηνικό και ύστερα να διαχωρίζεται σε 10 κεφαλές που
έπεσαν στη θάλασσα. Αυτές οι κεφαλές είχαν κάτι ασυνήθιστο. Οι υπέρυθρες
κάμερες των δορυφόρων έδειξαν πως οι κεφαλές εξέπεμπαν θερμότητα. Για ποιο
λόγο; Σύμφωνα με τους νόμους της θερμοδυναμικής, αφού το Μιρβ εξέπεμπε
θερμότητα, στο εξωτερικό έπρεπε να είναι ψυχρό. Ίσως υπήρχε κάποιο σύστημα
ψύξης. Αλλά τι είναι εκείνο που πρέπει να διατηρείται ψυχρό; Μια πυρηνική
κεφαλή αντέχει σε θερμότητα πάνω από το σημείο βρασμού του νερού. Η ψύξη
σημαίνει ζωή. Άρα οι κεφαλές πρέπει να περιείχαν «ζωντανά» όπλα.

Η οργή. Λίγο αργότερα, η Μάργκαρετ Θάτσερ και ο πρόεδρος Μπους
ενημερώνονταν ότι οι σοβιετικοί πύραυλοι ήταν οπλισμένοι με πανώλη και
ευλογιά. Η Θάτσερ τηλεφώνησε έξαλλη στον Γκορμπατσόφ και του ζήτησε φορτικά να
δεχθεί τον έλεγχο του σοβιετικού βιολογικού οπλοστασίου. Μια ομάδα Βρετανών
και Αμερικανών ειδικών επισκέφθηκαν μυστικά τις εγκαταστάσεις του Βιοπρεπαράτ
το 1991. Αντιμετώπισαν τότε τα ίδια προβλήματα που αντιμετωπίζουν σήμερα οι
επιθεωρητές του ΟΗΕ στο Ιράκ. Οι Σοβιετικοί βιολόγοι δεν είχαν καμιά διάθεση
να μιλήσουν για το πρόγραμμά τους. Όμως, όχι όλοι. Κάποιος είπε στους
επιθεωρητές πως έπρεπε να ρίξουν μια ματιά στο πρόγραμμα Βέκτορ, κοντά στο
Νοβοσιμπίρσκ της Σιβηρίας. «Κάνουμε πειράματα ευλογιάς», τους εκμυστηρεύτηκε
εκεί ένας τεχνικός. Οι Δυτικοί επιθεωρητές έμειναν κατάπληκτοι, αφού μετά την
εξάλειψη της νόσου, μόνο σε δύο σημεία του κόσμου είχαν αποθηκευτεί δείγματα
από τον ιό: στην Ατλάντα και τη Μόσχα.

Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, οι Αμερικανοί αποφάσισαν να συνεργαστούν
μυστικά με τη νέα ρωσική ηγεσία, γιατί αν μάθαινε ο κόσμος ότι η Ρωσία είχε
ήδη ένα τεράστιο βιολογικό οπλοστάσιο, θα έμπαιναν και άλλοι στον πειρασμό να
αποκτήσουν. Το 1994, οι Ρώσοι διέθεταν ήδη έναν αντιδραστήρα που μπορούσε να
παράγει 100 τρισ. θανατηφόρες δόσεις ευλογιάς, με τη μορφή ενισχυμένου ιού που
είναι ανθεκτικός στα αντιβιοτικά – περίπου 2.000 δόσεις για κάθε άνθρωπο στον
πλανήτη. Σήμερα, οι πύλες στις εγκαταστάσεις των στρατιωτικών ιολογικών
κέντρων στο Ζαγκόρσκ και το Ποκρόβ παραμένουν ερμητικά κλειστές. Οι ίδιοι οι
Ρώσοι, υποστηρίζει ο συγγραφέας Ρίτσαρντ Πρέστον στο βιβλίο του «Ο δαίμονας
στην κατάψυξη», που απόσπασμά του δημοσιεύθηκε στους «Σάντεϊ Τάιμς», έχουν
χάσει τον έλεγχο των όπλων της ευλογιάς. Δεν είναι βέβαιοι πού πήγαν, αλλά
υποθέτουν ότι ίσως να κατέληξαν στη Βόρεια Κορέα, γύρω στο 1991. Ίσως και στο
Ιράκ. Ο πρώην επιθεωρητής του ΟΗΕ Ρίτσαρντ Σπέρτζελ είναι πεπεισμένος γι’
αυτό. «Το ιρακινό πρόγραμμα βιολογικών όπλων συνεχίζεται», λέει, «και είναι
εξαιρετικά πιθανό να συνεχίζουν τις έρευνες με την ευλογιά».

Στο σπίτι του στο Γουίλτσαϊρ, ο Κρίστοφερ Ντέιβις δεν μπορεί να βγάλει από το
μυαλό του το ρωσικό βιολογικό οπλοστάσιο. Γι’ αυτόν, το ιρακινό οπλοστάσιο
είναι δευτερεύον. «Το κέρδισαν το παιχνίδι, οι άνθρωποι των όπλων», λέει. «Οι
επιθεωρήσεις σταμάτησαν. Η ζωή συνεχίζεται. Ώσπου κάτι να πάει στραβά σε αυτά
τα βιολογικά όπλα. Τότε, ο κόσμος μας θα γίνει σαν τον πλανήτη Ζαργκόν».

Έτσι εξαπλώθηκε ο ιός

Παραμονή Πρωτοχρονιάς του 1969, ένας νεαρός έφτανε στο Ντύσελντορφ της
Γερμανίας αεροπορικώς από το Πακιστάν, ύστερα από ένα τετράμηνο «χίπικο»
ταξίδι. Θα τον πούμε Πίτερ Λος. Την Παρασκευή, στις 9 Ιανουαρίου, άρχισε να μη
νιώθει καλά. Την Κυριακή το πρωί ανέβασε πυρετό και μεταφέρθηκε στο τοπικό
νοσοκομείο. Τον απομόνωσαν σε ένα δωμάτιο. Οι νοσοκόμες τού είπαν να μην
ανοίγει την πόρτα του. Όμως, εκείνος ήθελε να καπνίσει ένα τσιγάρο. Μισάνοιξε
το παράθυρο και κάπνισε. Την Πέμπτη οι γιατροί ανακάλυψαν πως ο Λος είχε
προσβληθεί από ευλογιά. Τον έβαλαν μέσα σε μια πλαστική σακούλα και τον
έστειλαν σε καραντίνα, 30 μίλια μακριά. Σε καραντίνα μπήκαν και όλοι όσοι
εργάζονταν στην πτέρυγα του νοσοκομείου όπου είχε νοσηλευτεί ο Πίτερ Λος.
Ασθενείς και προσωπικό εμβολιάστηκαν όλοι. Τέσσερις ημέρες αργότερα μια νεαρή
νοσοκόμα πέθανε με συμπτώματα ευλογιάς. Τις επόμενες ημέρες εμφανίστηκαν άλλα
20 κρούσματα. Άλλοι τέσσερις πέθαναν. Πώς μολύνθηκαν; Οι γιατροί κάλεσαν έναν
ειδικό στα αεροζόλ. Εκείνος είχε μαζί του ένα μηχάνημα καπνού – τα σωματίδια
της ευλογιάς συμπεριφέρονται όπως ακριβώς ο καπνός. Το μηχάνημα τοποθετήθηκε
στο κέντρο του δωματίου τού Λος και άρχισε να παράγει καπνό. Οι γιατροί
μισάνοιξαν το παράθυρο. Ο καπνός βγήκε και από το παράθυρο και ανέβηκε τους
ορόφους γλιστρώντας πάνω στους εξωτερικούς τοίχους. Έτσι εξαπλώθηκε ο ιός. Οι
επιστήμονες μιλούν ακόμη γι’ αυτό το περιστατικό.