Συνωμοτούσαν κατά του Μακαρίου

Αποκαλυπτικά είναι τα έγγραφα ελληνικού ενδιαφέροντος τα οποία έδωσε στη
δημοσιότητα το Φόρεϊν Όφις και αναφέρονται στο 1972 και τη σχέση της χούντας
με τον Γρίβα, καθώς και δύο επιστολές που είχε στείλει ο Ανδρέας Παπανδρέου,
ως αρχηγός του ΠΑΚ, στον τότε Βρετανό πρωθυπουργό Έντουαρντ Χιθ,
καταγγέλλοντας το καθεστώς των συνταγματαρχών στην Ελλάδα.

Μακάριος-Γρίβας. Το 1972 οι σχέσεις τους δεν είναι πια καλές

Το 1972 η κατάσταση στην Κύπρο κάθε άλλο παρά ήρεμη είναι. Ο Αρχιεπίσκοπος
Μακάριος διαπιστώνει ότι οι σχέσεις του με την Αθήνα και τους Τουρκοκυπρίους
δεν βρίσκονται στο καλύτερο σημείο, ενώ ανάλογη είναι και η σχέση του με τον
στρατηγό Γεώργιο Γρίβα και την οργάνωσή του, την ΕΟΚΑ Β’, της οποίας τότε η
δράση ήταν στο αποκορύφωμα.

Σύμφωνα με τα έγγραφα του βρετανικού υπουργείου Εξωτερικών, η πρεσβεία της
χούντας στη Λευκωσία ήλεγχε απόλυτα τον Γρίβα και ταυτόχρονα καθοδηγούσε τη
συνωμοσία των Μητροπολιτών κατά του Μακαρίου. Η ειδική διεύθυνση του Φόρεϊν
Όφις, που ασχολείται με το Κυπριακό, στις αναφορές της για την περίοδο εκείνη,
οι οποίες περιλαμβάνουν τις εκτιμήσεις των Βρετανών διπλωματών σε Αθήνα και
Λευκωσία, υποστηρίζει ότι η θέση του Μακαρίου έχει αποδυναμωθεί και πως ο
Γρίβας θεωρείται από τους συνταγματάρχες «γερασμένος και ξοφλημένος».

Η Άγκυρα

Την εποχή αυτή ένα φορτίο όπλων, που παρήγγειλε από τη Τσεχοσλοβακία ο
Αρχιεπίσκοπος, προκαλεί την αντίδραση της Άγκυρας, η οποία απειλεί με
αντίμετρα και το θέμα τελικά λήγει με την παράδοση των όπλων στους
«κυανόκρανους» του ΟΗΕ. Τα όπλα τοποθετούνται σε μία αποθήκη και το ένα κλειδί
κρατά ο ΟΗΕ και το άλλο ο Μακάριος.

Έπειτα από αυτή την κατάληξη, όπως αναφέρεται στα βρετανικά έγγραφα, ο
πρεσβευτής της χούντας Κωνσταντίνος Παναγιωτάκος ζήτησε την απομάκρυνση του
Μακαρίου από την Προεδρία, ενώ το Λονδίνο αποδίδει την ανησυχία της Άγκυρας σε
τέσσερις κυρίως λόγους. Κατ’ αρχήν, λόγω της καλής σχέσης του Αρχιεπισκόπου με
τον ΟΗΕ, οι Τούρκοι φοβόντουσαν μήπως οι «κυανόκρανοι» δεν του έλεγαν «όχι»
και του παρέδιδαν τα τσεχικά όπλα στην περίπτωση που ο ίδιος εξέφραζε σχετική
επιθυμία. Ακόμη, η βρετανική διπλωματία έβλεπε ότι ήταν εύθραυστη η πολιτική
ισορροπία στο εσωτερικό της Τουρκίας, καθώς κυβέρνηση και πολιτικός κόσμος
έπρεπε να μεταπείσουν το στρατιωτικό κατεστημένο που ήταν έτοιμο να στείλει
όπλα στους Τουρκοκυπρίους. Επίσης η Άγκυρα θεωρούσε ότι η χούντα δεν είχε
επιρροή στον Αρχιεπίσκοπο ώστε να του επιβάλλει την απομάκρυνση ορισμένων
υπουργών του, ενώ έδινε τον χαρακτήρα «επικίνδυνων προοπτικών» στη συνάντηση
που είχε τότε ο Μακάριος με τον Γρίβα.

Σύμφωνα με τα βρετανικά έγγραφα, τον Φεβρουάριο του 1972 ο τότε πρόεδρος της
κυπριακής Βουλής Γλαύκος Κληρίδης είχε αναφέρει στον Βρετανό ύπατο αρμοστή
Ρίτσαρντ Έντμοντς πως πίστευε ότι η Εθνική Φρουρά ή η ΕΛΔΥΚ ή και οι δύο
δυνάμεις μαζί θα αναλάμβαναν δράση εναντίον της Αρχιεπισκοπής. Ανάλογο δε
διάβημα, προστίθεται στα έγγραφα, είχε γίνει και προς τον Αμερικανό πρεσβευτή
στη Λευκωσία και ίσως – όπως εκτιμάται – αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αποτραπεί
τελικά η ενέργεια που είχε καταγγείλει ο Γλ. Κληρίδης.

Διάβημα

Όπως σημειώνεται στα αρχεία του Φόρεϊν Όφις, η Αθήνα στις 11 του ίδιου μήνα
προχωρεί σε διπλωματικό διάβημα προς την κυπριακή κυβέρνηση εξαιτίας των κάθε
άλλο παρά καλών σχέσεων που είχε με τη χούντα ο Μακάριος, αλλά και της
παρουσίας «κομμουνιστών υπουργών στο Υπουργικό Συμβούλιο». Τρεις ημέρες
αργότερα, αναφέρεται στο βρετανικό κείμενο, «μία απολύτως αξιόπιστη πηγή του
Αρχιεπισκόπου στην Αθήνα τον ειδοποίησε ότι στις 1.30 το μεσημέρι επρόκειτο να
γίνει απόπειρα δολοφονίας εναντίον του». Στο ίδιο κείμενο αναφέρεται ότι ο
Μακάριος ανακοίνωσε τον ανασχηματισμό της κυβέρνησής του κερδίζοντας έτσι –
όπως εκτιμούν οι Βρετανοί διπλωμάτες – πίστωση χρόνου.

Σ’ ένα άλλο έγγραφο αποκαλύπτεται ότι τον Νοέμβριο του 1972 ο πρόεδρος της
Κύπρου, ευρισκόμενος σε δύσκολη θέση, στέλνει μήνυμα στον τότε Βρετανό
πρωθυπουργό Έντουαρντ Χιθ με τον αναπληρωτή γενικό διευθυντή του υπουργείου
Εξωτερικών Γεώργιο Πελαγία, προκειμένου να του εκθέσει την κατάσταση. Ο Γ.
Πελαγίας έφερε μάλιστα μαζί του και προσωπικά δώρα του Αρχιεπισκόπου, ένα
κεντητό λευκαδίτικο τραπεζομάντιλο και μερικά μπουκάλια κρασί 100 ετών από το
κελάρι της Αρχιεπισκοπής.

«Εκτός ελέγχου»

Η συνάντηση των δύο ανδρών κράτησε μόνο μερικά λεπτά. Ο Γ. Πελαγίας ανέφερε
στον Βρετανό πρωθυπουργό ότι ο στρατηγός Γρίβας «ήταν εκτός ελέγχου» και πως ο
Αρχιεπίσκοπος πίστευε ότι η ελληνική κυβέρνηση έπρεπε να κρατήσει σταθερή
στάση. Σε ερώτηση του Βρετανού πρωθυπουργού – σύμφωνα με το έγγραφο του Φόρεϊν
Όφις – σχετικά με τα μέτρα που θα μπορούσαν να ληφθούν, ο απεσταλμένος του
Μακαρίου απάντησε πως η Αθήνα έπρεπε να δηλώσει ότι η Εθνική Φρουρά θα
αναλάβει ενεργό ρόλο για να καταστείλει οποιεσδήποτε ταραχές. Και σε άλλη
ερώτηση του Ε. Χιθ, αν οι Έλληνες αξιωματικοί θα υπάκουαν σε τέτοιες εντολές,
ο Γ. Πελαγίας απάντησε καταφατικά, αν και μερικοί – όπως είπε – μπορεί να
συμπαθούσαν τον Γρίβα.

ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΠΡΟΣ ΧΙΘ

Πιέσεις Ανδρέα στους Βρετανούς για δράση κατά των συνταγματαρχών

Τα αρχεία του βρετανικού υπουργείου Εξωτερικών αποκαλύπτουν και δύο
προσωπικές επιστολές που είχε στείλει ο Ανδρέας Παπανδρέου ως αρχηγός του ΠΑΚ
προς τον Βρετανό πρωθυπουργό. Η μία αποστέλλεται στις αρχές Ιανουαρίου 1972,
την εποχή που στην Αθήνα δικάζονται στο έκτακτο δικαστήριο στελέχη της
αντίστασης κατά της χούντας. Ο Α. Παπανδρέου ζητεί την παρέμβαση του Ε. Χιθ
«υπέρ των Ελλήνων μαχητών της Αντίστασης» και καταγγέλλει ότι κύριος στόχος
της «σκηνοθεσίας» είναι «η δημιουργία δυσμενούς κλίματος στις πρωτοβουλίες της
Δύσης απέναντι στην ενεργό αντίσταση της Ελλάδας εναντίον του βάναυσου
στρατιωτικού κατεστημένου». Ακόμη στην ίδια επιστολή, που ήταν γραμμένη σε
χαρτί με τη σφραγίδα του ΠΑΚ, ο Α. Παπανδρέου σημειώνει ότι «η δίκη
σκηνοθετείται ύστερα από απάνθρωπα βασανιστήρια» και επισημαίνει πως «η δίκη
θα έπρεπε να δώσει την ευκαιρία σε όλες τις ευρωπαϊκές πολιτικές δυνάμεις να
υποστηρίξουν τις δημοκρατικές διαδικασίες και την άνευ όρων αλληλεγγύη προς
τον σκλαβωμένο Ελληνισμό».

Σύμφωνα με τα βρετανικά αρχεία, αυτή η επιστολή δημιούργησε πρόβλημα στον
Έντουαρντ Χιθ και το πρωθυπουργικό γραφείο την παρέπεμψε στο Φόρεϊν Όφις, που
με τη σειρά του έστειλε στην Ντάουνινγκ Στριτ το εξής σχέδιο «απάντησης», το
οποίο τελικώς έγινε αποδεκτό: «Γράφω εκ μέρους του πρωθυπουργού για να σας
πληροφορήσω τη λήψη τής από 16 Ιανουαρίου επιστολής σας, το περιεχόμενο της
οποίας ελήφθη υπ’ όψιν».

Και το 1970

Αλλά και μία άλλη επιστολή του αρχηγού του ΠΑΚ προς τον Βρετανό πρωθυπουργό,
με ημερομηνία 16 Δεκεμβρίου 1970, παρουσιάζει ενδιαφέρον. Ο Ανδρέας
Παπανδρέου, «ως ηγέτης του ΠΑΚ και εκπρόσωπος της Ενώσεως Κέντρου στην
αλλοδαπήν», όπως έγραφε, έστειλε τη συγκεκριμένη επιστολή λόγω «της επανάληψης
της αποστολής στρατιωτικού εξοπλισμού στην Ελλάδα από τις ΗΠΑ». Ακόμη
κατήγγειλε στον Έντουαρντ Χιθ πως «στην Ελλάδα χάσαμε τα δικαιώματα και την
ελευθερία μας για να εξυπηρετηθούν τα στρατηγικά συμφέροντα των στρατιωτικών
των ΗΠΑ» και ότι «τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ με το να μη διαμαρτύρονται εντόνως
έχουν κατ’ ουσίαν δώσει την έγκρισή τους σ’ αυτή την κατάσταση». Ο Ανδρέας
Παπανδρέου παρουσίαζε επίσης «την τραγική πραγματικότητα» στη χώρα μας και
έκανε λόγο «για την Ελλάδα, μία χώρα υπό κατοχήν του Πενταγώνου», σημειώνοντας
πως αυτό γίνεται «μόνο και μόνο επειδή τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ έχουν συναινέσει
στην καταπιεστική, ολοκληρωτική πολιτική του Πενταγώνου στην Ευρώπη». Και η
επιστολή κατέληγε: «Οι Έλληνες δεν εκλιπαρούν τους Ευρωπαίους συμμάχους τους
να αλλάξουν στάση. Το απαιτούν».

Ο Λίμερικ

Με βάση τα αρχεία του Φόρεϊν Όφις, η βρετανική απάντηση και σ’ αυτή την
επιστολή ήταν τυπική. Κι αυτό γιατί, όπως εκτιμάται από το βρετανικό υπουργείο
Εξωτερικών, το Λονδίνο δεν ήθελε να διακόψει τις σχέσεις του με τη χούντα. Γι’
αυτόν τον λόγο, σημειώνεται, το καλοκαίρι εκείνου του χρόνου ήρθε στην Αθήνα ο
Βρετανός υφυπουργός, λόρδος Λίμερικ, ενώ νωρίτερα, για την προετοιμασία της
συγκεκριμένης επίσκεψης, είχε συναντηθεί ο Βρετανός πρεσβευτής στην Αθήνα Ρ.
Χούπερ με τον δικτάτορα Παπαδόπουλο. Στην έκθεσή του προς το κεντρικό γραφείο,
ο Βρετανός πρεσβευτής σημειώνει, μεταξύ άλλων, ότι όταν ρώτησε τον Παπαδόπουλο
τι γίνεται με τους «σκληρούς» αξιωματικούς, ο δικτάτορας του απάντησε:
«Αγαπητέ μου, πρέπει να το βάλετε καλά στο μυαλό σας. Οι αξιωματικοί δεν
χαράσσουν την πολιτική σ’ αυτή τη χώρα. Μπορεί να μην καταφέρω να τους
συγκρατήσω καμία φορά, αλλά αυτό μόνο αν επιχειρούσα να οδηγήσω τη χώρα στο
κομμουνιστικό στρατόπεδο είτε αν δοκίμαζα να φέρω πίσω τον βασιλιά».