Ο ομφάλιος λώρος ως βρόχος

Η Γιασεμί Κηλαηδόνη και η Άννα Βαγενά στην παράσταση «Φθινοπωρινή σονάτα»

Ο Μπέργκμαν είναι πρωτίστως ένας μεγάλος συγγραφέας, αλλά κυρίως ένας
πραγματικός πνευματικός άνθρωπος, όχι με την τρέχουσα σημασία του όρου. Ένας
πραγματικός πνευματικός άνθρωπος μετέχει στη διαμόρφωση των ιδεών του καιρού
του, διαλέγεται κυρίως με την ιστορία, αναφέρεται και λογοδοτεί στην ιστορία
των ιδεών και όταν ακόμη νεωτερίζει, αναθεωρεί, ανατρέπει ή χλευάζει την
παρακαταθήκη του παρελθόντος. Πώς η ανατροπή σου να έχει κύρος και να φέρει το
καινούργιο στην παλαίστρα των ιδεών, αν δεν γνωρίζεις εις βάθος χρόνου τις
περιπέτειες, τις αλλαγές, τις μεταμορφώσεις, τις κορυφώσεις και τις
κατολισθήσεις των παρελθουσών μορφών. Και το γκρέμισμα μιας οικοδομής μηχανικό
χρειάζεται και γνώση της τοιχοποιίας και της αντοχής των υλικών.

Ο Μπέργκμαν υπήρξε ένας μεγάλος εικονοκλάστης και ταυτόχρονα ένας βαθύς
γνώστης, σεβαστικός, της παράδοσης που συχνά έκρινε και ανέτρεπε. Δεν μπορείς
να μελετήσεις το σινεμά του Μπέργκμαν χωρίς τη γνώση των προγόνων του σ’ αυτή
την τέχνη. Ακούμπησε με σεβασμό πάνω στις τεχνικές, αλλά και στη μορφολογία
του Αϊζενστάιν, του Ντράγερ, του Στροχάιμ, του Γκρίφιθ. Όσο για τα σενάριά
του, είναι αδύνατο να μη διακρίνεις την παράδοση της πνευματικότητας του Ίψεν
και της δαιμόνιας φαντασίας στον ετασμό των ανθρωπίνων του Στρίντμπεργκ. Και
όλα αυτά με στέρεο υπόβαθρο την υπαρξιακή φιλοσοφία της αγωνίας του
Κίρκεγκαρντ. Ο Μπέργκμαν δεν είναι απλώς ένα τέκνο του αιώνα του και ένας
αυθεντικός Βόρειος Ευρωπαίος. Με τις αμφιβολίες του, με την εσωστρέφειά του,
με την αγωνία του για τη σιωπή τού Θεού, με την απελπισία του μπροστά στο
ανεκπλήρωτο του έρωτα, την χωρίς ελπίδα καμιά προοπτική επικοινωνίας με τον
Άλλο.

Ο Μπέργκμαν δεν πρωτοτύπησε θεματικά. Επανέλαβε τα λογοτεχνικά και
θεατρικά μοτίβα της παράδοσής του. Έδειξε πώς οι κοινωνίες του προτεσταντικού
(καπιταλιστικού ή σοσιαλδημοκρατικού) Βορρά δεν άλλαξαν και πολύ ως ηθικός
κώδικας και ανθρώπινη συμπεριφορά από την εποχή της Νόρας, της κυρίας Άλβινγκ,
του Μπόρκμαν, της Έντας Γκάμπλερ, της δεσποινίδας Τζούλιας ή του Λοχαγού στον
«Πατέρα» και στον «Χορό του θανάτου» του Στρίντμπεργκ. Δεν άλλαξαν και πολύ οι
ανθρώπινες σχέσεις από την τραυματική ερωτική εμπειρία του Κίρκεγκαρντ, που
τον ώθησε να συλλάβει, επιστρέφοντας στον χρόνο των προσωκρατικών, εναντίον
στον ευθύγραμμο χρόνο του Χριστιανισμού, τον κόσμο και τον χρόνο ως κυκλική
επανάληψη.

Ο βόρειος προτεσταντισμός καλλιέργησε το μοντέλο της αυτόνομης, αυτάρκους,
αυτοκατορθούμενης σωτηρίας. Ο άνθρωπος βρίσκεται σε μια κυριολεκτικά μοναχική,
προσωπική αναζήτηση του Θεού. Κλεισμένος στην προσωπική του σκήτη, στο καβούκι
του, στο όστρακό του καλλιεργεί το μαργαριτάρι του ερήμην του κόσμου. Γι’ αυτό
στον προτεσταντικό κόσμο κυριαρχεί η ιερότητα της εργασίας, της καριέρας και
ευτυχής άνθρωπος, αλλά και ευλογημένος από το θείον, είναι ο επιτυχημένος
άνθρωπος, ο αποδοτικός, ο αξιόπιστος, ο φερέγγυος, ο αυτάρκης.

Ο Μπέργκμαν με αυτή τη θεματική καταπιάστηκε και μ’ αυτό το κριτικό μάτι
προσέγγισε την κοινωνία του και ανέλυσε τα σύνδρομά της. Πουριτανισμός,
συμπλεγματική σχέση με το σώμα, ηθικοποίηση της ηδονής και του σεξ, ανοιχτά
ερωτήματα για τη θνητότητα και το «μετά».

Είναι πολύ σημαντικό που επέτρεψε και παρεχώρησε στην Άννα Βαγενά το
έργο του «Φθινοπωρινή σονάτα», κείμενο για το θέατρο και σενάριο για το
ομώνυμο φίλμ του. Θα τολμούσα να ισχυριστώ πως το έργο αυτό είναι συνέχεια του
«Πατέρα» του Στρίντμπεργκ. Αφού η δαιμόνια γυναίκα έχει εξουθενώσει τον σύζυγο
και έχει επιβιώσει, κάνει καριέρα κατ’ εικόνα και ομοίωση του ανδρός,
αυτονομείται και η κόρη τους, για τη διαπαιδαγώγηση της οποίας είχαν φθάσει σε
ρήξη, είναι στο έλεός της, συνθλίβεται, εξουθενώνεται, ισοπεδώνεται από την
τυραννική αυθεντία της ανδρόβουλης Μητέρας.

Γι’ αυτό αναφέρθηκα στην πνευματικότητα του Μπέργκμαν. Λειτουργεί ως δάσκαλος
της κοινωνίας του. Διαλέγεται με τους προπάτορες, προεκτείνει τον στοχασμό
τους, διευρύνει τις απορίες τους, ενισχύει τα αδιέξοδα των παγιωμένων αξιών
τους. Και κρίνει θεμελιώδεις, όπως εκείνοι, τολμηροί επίσης, θεσμούς, δεσμούς
και κοινωνικά δεσμά.

Η «Φθινοπωρινή σονάτα» είναι ένα έργο απλό στη δομή του, μια
ψυχογραφική ανάλυση του τρόπου με τον οποίο μια αχόρταγη, εγωκεντρική,
εργασιομανής, εμμανής μητέρα ταπεινώνει την άβουλη κόρη της, αδιαφορεί για ένα
ανάπηρο παιδί της, χρησιμοποιώντας ως δαιμόνιο όπλο τον ομφάλιο λώρο ως βρόχο
στον λαιμό των παιδιών της. Κάνει τον λώρο λουρί και σέρνει τα παιδιά της και
τους εραστές της ως σκυλάκια εξαρτημένα από τη φιλανθρωπία ή τον οίκτο της.

Σκληρό έργο, αλλά τυπική σχέση για τον ανελέητο κώδικα της προτεσταντικής ηθικής.

Η παράσταση

Στο θέατρο «Μεταξουργείο», ο ικανός σκηνοθέτης Δημήτρης Οικονόμου, ηθοποιός
και δημιουργός με μεγάλη ευαισθησία και διεισδυτική ματιά στη συγκρότηση
ψυχολογικών σχέσεων επί σκηνής, έχοντας στη διάθεσή του μια θαυμάσια, καίρια,
αλλά και μουσικά δομημένη, μετάφραση από τα σουηδικά τού Ζαννή Ψάλτη, τη λιτή
και θεατρικότατη διαμόρφωση του χώρου του Μεντζικώφ και τους σοφούς φωτισμούς
του Παυλόπουλου, έστησε μια ισορροπημένη παράσταση, με έξοχους ρυθμούς,
σαφήνεια περιγραμμάτων, αδρή διαγραφή των χαρακτήρων και απογειωμένη ποιητικά
ρεαλιστική φόρμα.

Ο Νίκος Νικολάου σε μια από τις λιτότερες και βαθύτερες ερμηνείες του. Η νεαρή
ηθοποιός Κατερίνα Θεοχάρη σε έναν άκρως επικίνδυνο ρόλο, που μπορεί εύκολα να
κυλήσει είτε στο μελό είτε στο γκραν γκινιόλ, έδωσε θαυμάσια δείγματα
συνθετικής υποκριτικής.

Η Άννα Βαγενά ξεπέρασε με επιτυχία κάποιες πάγιες τεχνικές της και συγκρότησε
τη μητέρα Σαρλότ με στέρεα υλικά δόμησης ρόλου.

Αλλά η αποκάλυψη της παράστασης είναι η Γιασεμί Κηλαηδόνη. Στον πρώτο
ουσιαστικά μεγάλο συνθετικό της ρόλο έφτιαξε ένα υποκριτικό διαμαντάκι.
Μετρημένη, εύστοχη, ουσιαστική, βαθιά σκαμμένη υποκριτική.

INFO

«Φθινοπωρινή σονάτα» στο θέατρο «Μεταξουργείο» (Ακαδήμου 14, τηλ. 210-5234.382)