ο υποψήφιος Το μάθημα που διδάσκει την επικοινωνία με τους άλλους

Το μάθημα με τον «βαθμό-λαχείο»: Έκφραση και Γλώσσα. Πώς να τα πάτε καλά; Ο
καλύτερος τρόπος είναι αυτός που προτείνει ο γνωστός γλωσσολόγος κ. Χρήστος
Τσολάκης, ο οποίος εν συνεχεία μιλάει, ως συγγραφέας του βιβλίου, πιο τεχνικά.

«Πριν σου πούμε πώς θα μελετήσεις το βιβλίο, είναι ανάγκη να σε
πληροφορήσουμε ότι έχεις να κάνεις με ένα μάθημα που σκοπό έχει να σε βοηθήσει
να καλλιεργήσεις τη μητρική σου γλώσσα και να αποκτήσεις συνείδηση του
επικοινωνιακού λόγου. Έπειτα μη ξεχνάς τον λόγο ενός νεώτερου φιλοσόφου, ο
οποίος λέει ότι τα όρια της γλώσσας μας σηματοδοτούν τα όρια του κόσμου μας.
Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι η σκέψη μας είναι γλωσσική. Αυτό
σημαίνει ότι όταν καλλιεργούμε τη γλώσσα καλλιεργούμε τη σκέψη και
αντιστρόφως. Σημαίνει ότι η γλώσσα είναι κοινωνική και επικοινωνιακή ενέργεια
και αλληλενέργεια. Αυτά για τη μελέτη του βιβλίου μας λένε ότι στο κέντρο των
γλωσσικών φαινομένων βρίσκεσαι εσύ, ο “δρων” άνθρωπος, και μάλιστα εσύ όταν
δρας κοινωνικά, διότι ο λόγος παράγεται κατά την επικοινωνία των ανθρώπων και
δεν απομνημονεύεται από τα βιβλία. Αυτό είναι το απλό σκεπτικό πάνω στο οποίο
στηρίζεται το βιβλίο. Δεν έχεις, λοιπόν, παρά να το ακολουθήσεις και να
διαλεχθείς μαζί του».

Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

«Από το βιβλίο δεν έχεις να απομνημονεύσεις τίποτε. Αντίθετα, έχεις να δημιουργήσεις»

Χρίστος Λ. Τσολάκης. Καθηγητής της Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και επικεφαλής της Συγγραφικής Ομάδας του βιβλίου

Ο κ. Χρίστος Λ. Τσολάκης είναι καθηγητής της Εφαρμοσμένης
Γλωσσολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και επικεφαλής της
Συγγραφικής Ομάδας του βιβλίου. Οι πολύτιμες συμβουλές του:

«Το βιβλίο στις σελίδες του με τις ερωτήσεις, με τις θεματικές του και με
άλλους τρόπους ανοίγει διάλογο μαζί σου και επιδιώκει να σε ασκήσει να
κατακτήσεις τους κατασκευαστικούς μηχανισμούς που οικοδομούν τις διάφορες
μορφές του λόγου, ώστε κάθε φορά, ανάλογα με την επικοινωνιακή περίσταση, να
τους ενεργοποιείς για να στέλνεις τα μηνύματά σου και για να δέχεσαι και να
κατανοείς τα μηνύματα των άλλων. Δεν έχεις να απομνημονεύσεις τίποτε από το
βιβλίο. Αντίθετα, έχεις να δημιουργήσεις. Άλλωστε, αυτό το βιβλίο δεν
απομνημονεύεται. Είναι στημένο με τέτοιον τρόπο, ώστε να σε καλεί στη
δημιουργία. Γι’ αυτό, όταν διαβάζεις ένα κείμενο, πρόσεξε:

α) την επικοινωνιακή περίσταση που το γέννησε, τον πομπό, τον δέκτη, τον
σκοπό, το μέσο (προφορικός ή γραπτός λόγος), τον τόπο, τον χρόνο, τη γλωσσική
ποικιλία

β) το περιεχόμενο: εντόπισε το θέμα, τη θέση του συγγραφέα, την
επιχειρηματολογία του και το αποδεικτικό υλικό. Ανάλυσε τους τρόπους και τα
μέσα της πειθούς και αξιολόγησέ τα ως προς την πειστικότητά τους. Παρουσίασε
και αιτιολόγησε τη δική σου θέση

γ) την οργάνωση του λόγου: τη λογική διάρθρωση, τη συνοχή, την ενότητα

δ) τη σύνταξη: επισήμανε και αιτιολόγησε αυτήν ή την άλλη σύνταξη που
μπορεί να προτιμηθεί: ενεργητική ή παθητική, παρατακτική ή υποτακτική,
ονοματική ή ρηματική κτλ.

ε) το λεξιλόγιο και τη διατύπωση: σκέψου τη λέξη μέσα σε λεκτικό
πλαίσιο, ζήτησε τη συνώνυμή της, την αντώνυμή της, τη λόγια και τη λαϊκή, την
κυριολεκτική και τη μεταφορική, εντόπισε τον τόνο του κειμένου: ήπιος,
απόλυτος, διαλεκτικός, δογματικός, επιστημονικός, συγκινησιακός κτλ. Αναζήτησε
τις ειδικές λέξεις με τις οποίες πλέκεται ο εννοιολογικός ιστός του κειμένου.
Επισήμανε τις διαρθρωτικές λέξεις του

στ) την καταλληλότητα του ύφους και την αποτελεσματικότητά του.
Καταλληλότητα του ύφους σημαίνει επιλογή του κατάλληλου λεξιλογίου, σύνταξης,
γλωσσικής ποικιλίας ανάλογα με το ύφος του κειμένου (ύφος κατάλληλο για
επιστολή σε φίλο ή σε επίσημο πρόσωπο, για άρθρο, για διαφημιστικό φυλλάδιο
κτλ.). Αποτελεσματικότητα του ύφους σημαίνει ικανότητα του πομπού/συγγραφέα να
πετυχαίνει τον σκοπό του: να πείθει, να συγκινεί κτλ. Έτσι διαβάζεται αυτό το
βιβλίο. Διαλεκτικά/ συζητητικά/ δημιουργικά, με ανοιχτές τις σελίδες του και
στο κεφάλαιο της “πειθούς” και στο κεφάλαιο του “δοκιμίου” και στο κεφάλαιο
του “δίκαιου και άδικου λόγου”. Χρήσιμο θα σου είναι και το παράρτημα “Διαβάζω
και γράφω”. Αποτελεί ασφαλή οδηγό μελέτης και γραφής. Και πρόσεξε: Η γλώσσα
νευρώνει και μορφοποιεί όλη μας τη ζωή και όλες μας τις γνώσεις. Γι’ αυτό
είναι σημαντικό να συνδέσεις το μάθημα με όλα τα άλλα. Θα καταλάβεις, τότε,
ότι πλήθος όρων που μαθαίνεις σ’ εκείνα μπορείς να τα χρησιμοποιήσεις κι εδώ.
Και κάτι τελευταίο: τη μητρική γλώσσα δεν τη μαθαίνουμε (την ξέρουμε), παρά
την καλλιεργούμε ενεργοποιώντας τους γλωσσικούς μηχανισμούς που φέρουμε μέσα
μας. Αυτή, άλλωστε, είναι η προσφορά του βιβλίου και του συμπληρωματικού του
που φέρει τον τίτλο “Έκφραση – Έκθεση. Θεματικοί Κύκλοι”. Συντελούν να
ενεργοποιήσεις αυτούς τους μηχανισμούς και σου προσφέρουν κείμενα παιδείας και προβληματισμού».

Ο ΜΑΘΗΤΗΣ

«Σημαντική βοήθεια από την ανάγνωση των εφημερίδων»

Γιώργος Σπύρογλου. Φοιτητής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Η/Υ ΕΜΠ σήμερα, έγραψε πολύ καλά πέρυσι στη Γλώσσα και την Έκθεση

Ο Γιώργος Σπύρογλου, φοιτητής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Η/Υ
ΕΜΠ σήμερα, έγραψε πολύ καλά πέρυσι στη Γλώσσα και την Έκθεση:

«Τα τελευταία μας μαθητικά χρόνια μάς επιφύλασσαν πολύ άγχος αλλά και κούραση,
αγωνιζόμενοι για μια θέση στα ΑΕΙ και τα ΤΕΙ. Η σωστή προετοιμασία για τις
Πανελλαδικές Εξετάσεις απαιτούσε εμπεριστατωμένη και μεθοδική μελέτη σε όλα τα
μαθήματα και βέβαια το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας δεν θα μπορούσε να
αποτελέσει εξαίρεση. Κύριο μέλημα ήταν η μελέτη να γίνεται συστηματικά και σε
εβδομαδιαία βάση, αφού είναι ιδιαίτερα επώδυνο να προσπαθεί κανείς τις
παραμονές των εξετάσεων να καλύψει τυχόν κενά. Μελέτη που ξεκινούσε από το
σχολικό βιβλίο – αφού αυτό αποτελούσε την εξεταστέα ύλη – και συνοδευόταν από
κάποιες ασκήσεις εμπέδωσης της ύλης, ασκήσεις που συνήθως ακολουθούσαν το
πνεύμα των εξετάσεων και πρόσφεραν την απαραίτητη εξοικείωση με αυτές. Μετά τα
Χριστούγεννα μάλιστα οι ασκήσεις αντικαταστάθηκαν από ολόκληρα διαγωνίσματα,
των οποίων η δομή αλλά και το είδος των ερωτήσεων ήταν στο πνεύμα των
Πανελληνίων. Ανά δύο εβδομάδες γραφόταν περίληψη κειμένων που συχνά
προέρχονταν από τον Τύπο, ώστε να υπάρχει ευχέρεια στην κατανόηση άγνωστων
κειμένων, όπως αυτού που θα συναντούσαμε στις εξετάσεις. Όμως η εξέταση, πέρα
από τις γλωσσικές ασκήσεις, περιλαμβάνει και ανάπτυξη κειμένου. Βέβαια είναι
δύσκολο ώς αδύνατο να διαβάζει κάποιος λογοτεχνικά βιβλία για να βελτιώσει την
έκφρασή του στη διάρκεια αυτής της εξοντωτικής χρονιάς, οπότε τον ρόλο αυτό
επωμίζονταν τα φύλλα των εφημερίδων, τα οποία φρόντιζαν παράλληλα και για τη
διατήρηση της επαφής με τα κοινωνικοπολιτικά δρώμενα. Στα ενδιάμεσα των
περιλήψεων γράφονταν εκθέσεις πάνω σε επίκαιρα θέματα, με βάση και τους
“Θεματικούς Κύκλους”, το σχετικό σχολικό βιβλίο. Συνολικά, η μελέτη του
μαθήματος της Νεοελληνικής Γλώσσας δεν γινόταν με εξοντωτικούς ρυθμούς, αλλα
μεθοδικά και με σαφή προσανατολισμό προς τις Πανελλαδικές. Και είναι ιδιαίτερα
σημαντικό το γεγονός ότι μέσα στη δίνη των εξετάσεων και στην κοπιαστική
προετοιμασία, υπάρχει ένα μάθημα του οποίου η μελέτη μπορεί να γίνει ευχάριστα».

Η ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΤΡΙΑ

«Λαχείο» ο καλός βαθμός

Ζωή Κατσιαμπούρα. Διευθύντρια του Λυκείου Αναβρύτων με πλούσια εμπειρία διδασκαλίας και βαθμολόγησης της Έκφρασης – Έκθεσης

Η φιλόλογος κ. Ζωή Κατσιαμπούρα, διευθύντρια Λυκείου Αναβρύτων,
έχει πλούσια εμπειρία διδασκαλίας και βαθμολόγησης της Έκφρασης- Έκθεσης:

«Η εξέταση του μαθήματος αποτελεί αξιολόγηση της ικανότητας του μαθητή να
πραγματεύεται κάποια (δεδομένα από την ύλη του βιβλίου) θέματα σε δεδομένο
επικοινωνιακό πλαίσιο. Για να είναι η αξιολόγηση επιτυχημένη, πρέπει, πρώτα,
να απαιτούνται στις εξετάσεις πράγματα που σίγουρα διδάχτηκαν και, δεύτερον,
πράγματα που μπορεί να απαντηθούν συγκεκριμένα. Αυτό δεν τηρείται πάντα,
δυστυχώς, και έτσι η Έκφραση – Έκθεση καταλήγει ένα μάθημα με βαθμό-λαχείο.
Δεν νομίζω πως είναι ζήτημα μόνο της διαφοράς κριτηρίων μεταξύ των
βαθμολογητών. Στον υποψήφιο δίνεται κείμενο με θέμα από αυτά που
περιλαμβάνονται στη διδακτέα ύλη και του ζητείται περίληψή του και απάντηση σε
ερωτήσεις:

–Κατανόησης, που αξιολογούν την ικανότητα να αντιλαμβάνεται το
περιεχόμενο του κειμένου που διαβάζει. Σχετικές με τη μορφή και την
οργάνωση, κυρίως βασισμένες στα κεφάλαια θεωρίας και το λεξιλόγιο του
σχολικού βιβλίου.

Για τη συντόμευση/περίληψη του κειμένου απαιτείται πολύ προσεκτική ανάγνωση με
επισήμανση των κύριων σημείων/λέξεων. Αφού βεβαιωθεί ο μαθητής ότι κατάλαβε
καλά το κείμενο, το ξαναγράφει, όχι απλώς με λιγότερα λόγια, αλλά με
παρουσίαση και της δομής του: π.χ. “ο συγγραφέας θεωρεί ότι … παραθέτει
παραδείγματα … επισημαίνει… συμπεραίνει …προτρέπει κτλ.“.
Προσοχή! Το καινούργιο κείμενο πρέπει να διατηρεί τη σχέση μεταξύ των μερών
που υπάρχει στο εξεταστέο. Δεν πρέπει να παραλειφθεί ή να συρρικνωθεί ένα
τμήμα, ούτε ένα άλλο να παρουσιάζεται αυτούσιο. Τέλος, ζητείται η παραγωγή
λόγου συγκεκριμένης έκτασης, σε θέμα σχετικό με το δοσμένο κείμενο και σε
μορφή προσδιορισμένη (επιστολή, άρθρο, ομιλία κτλ.). Εδώ απαιτείται μεγάλη
προσοχή. Ο μαθητής καλείται να γράψει για ό,τι ακριβώς τον ρωτάνε και να
χρησιμοποιήσει ανάλογο με το επιβαλλόμενο από το επικοινωνιακό πλαίσιο ύφος.
Όταν πρέπει, π.χ., να γράψει μια επιστολή, θα ονομάσει τον αποδέκτη, και όταν
γράφει άρθρο, θα αναφερθεί στην επικαιρότητα οπωσδήποτε. Η ηθικολογία και οι
ευχές δεν αποτελούν προσόντα. Προσόντα είναι η συνοχή και η συνεκτικότητα.
Καλή προετοιμασία, λοιπόν, σημαίνει ότι, τουλάχιστον για τα θέματα που
παρουσιάζονται στο σχολικό βιβλίο, ο μαθητής ξέρει τις διάφορες απόψεις, έχει
επιχειρήματα και μπορεί να ενημερώσει κάποιον ή να λάβει μέρος σε συζήτηση.
Σημαίνει μελέτη, παρουσία στην τάξη και ζωντανό πνεύμα που παρακολουθεί τα
συμβαίνοντα στον κόσμο».

Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ

«Όχι σε λεξιλόγιο και ιδέες “συγκεκριμένων” κειμένων που μεταφέρονται
αυτούσιες στις εκθέσεις»

Κώστας Αγγελάκος, φιλόλογος, υπεύθυνος γλωσσικών μαθημάτων στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο

Ο φιλόλογος κ. Κώστας Αγγελάκος είναι πάρεδρος Παιδαγωγικού
Ινστιτούτου, υπεύθυνος για το γλωσσικό μάθημα. Οι συμβουλές του είναι απολύτως
μεθοδικές και πολύ χρήσιμες στον μαθητή, αλλά και στους καθηγητές.

«Μέχρι σήμερα στη διδασκαλία και αξιολόγηση του γλωσσικού μαθήματος ο ρόλος
τού κειμένου έτεινε να γίνει χρησιμοθηρικός, αφού το λεξιλόγιο και οι ιδέες
“συγκεκριμένων” κειμένων μεταφέρονταν αυτούσιες στις εκθέσεις των μαθητών, οι
οποίοι επιζητούσαν υψηλή βαθμολογία στο ανταγωνιστικό πλαίσιο των Γενικών
Εξετάσεων. Είναι ωφέλιμο, λοιπόν, να επιχειρήσουμε μια πρώτη προσέγγιση
ορισμένων βασικών κριτηρίων για την επιλογή τού κειμένου.

Α’ Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

1. Να είναι βατό-προσιτό στο επίπεδο της τάξης, να συνδέεται με μια
θεματική την οποία έχει συζητήσει ή θα μελετήσει η τάξη, να ανήκει σε
κειμενικό είδος το οποίο γνωρίζει ή θα διδαχθεί η τάξη.

2. Η ποικιλία ως προς τα είδη τού λόγου.

Αυτό σημαίνει επιλογή κειμένου από όλα τα κειμενικά είδη, τα οποία υπάρχουν
στα αντίστοιχα σχολικά βιβλία.

3. Ο πλουραλισμός ­ πολυφωνία σε επίπεδο ιδεών-θέσεων.

Β’ ΣΥΜΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ

1. Γιατί διδάσκουμε περίληψη.

α. Γιατί είναι παρούσα σ’ όλες τις εκφάνσεις τής καθημερινής μας ζωής.
Στις ειδήσεις σε 1′ στα ΜΜΕ, στις μικρές αγγελίες, στα οπισθόφυλλα των
εκδόσεων κ.ά. Άρα η ικανότητα πύκνωσης και διάκρισης του αναγκαίου από το
περιττό στον λόγο αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα στην πρόσληψη μηνυμάτων.

β. Γιατί καλλιεργεί, κατά συνέπεια, πολύ σημαντικές γνωστικές
δεξιότητες.

2. Παράγοντες που επηρεάζουν τη γραφή περίληψης.

α. Τα χαρακτηριστικά του αρχικού κειμένου όπως: έκταση, πυκνότητα των
νοημάτων, τύπος κειμένου, θεματική και εξοικείωση των μαθητών μ’ αυτά.

β. Η προετοιμασία τής τάξης στη γραφή περίληψης και το επίπεδο της
τάξης.

3. Τα βασικά βήματα στη γραφή περίληψης.

α. Ανάγνωση του κειμένου και σύλληψη του νοηματικού του κέντρου.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στον τίτλο τού κειμένου, που αποτελεί δείγμα
περιληπτικού λόγου.

β. Δεύτερη ανάγνωση για παρακολούθηση της σειράς των γεγονότων ή των
ιδεών.

γ. Μελέτη τού κειμένου με δύο τρόπους: α) Με την τεχνική των
πλαγιότιτλων. β) Με την τεχνική τής υπερδομής. Μίας ενιαίας, δηλαδή,
δομής που χαρακτηρίζει όλα τα κείμενα ενός συγκεκριμένου κειμενικού είδους.

δ. Κριτήρια αξιολόγηση της περίληψης:

1. Κατανόηση του θεματικού κέντρου. 2. Καταγραφή των βασικών
ιδεών-επιχειρημάτων. 3. Χρήση τού κατάλληλου πληροφοριακού ύφους.
4. Ορθή εφαρμογή των γλωσσικών κανόνων (ορθογραφία, σύνταξη, λεξιλόγιο
κ.τ.λ.) 5. Ομαλή, αβίαστη ροή-συνοχή τού κειμένου με τη χρήση των
κατάλληλων συνδετικών λέξεων ή φράσεων, με τη νοηματική σύνδεση των νοημάτων
κ.τ.λ.

Γ’ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ – ΣΥΝΤΑΞΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

Ειδικότερα για τη σύνταξη κειμένου από τους μαθητές είναι σημαντικό να ληφθούν
υπόψη:

1. Γνώση της τυπολογίας των κειμενικών ειδών μέσα από τη συστηματική
διδασκαλία τους. Κύριος στόχος τής διδασκαλίας δεν είναι πλέον η προσέγγιση
πολλών θεματικών κύκλων, αλλά να γνωρίζουν οι μαθητές για κάθε κειμενικό
είδος:

Τον σκοπό σύνταξής του, τα στάδια δόμησής του, τα γλωσσικά χαρακτηριστικά που
το διακρίνουν από τα άλλα είδη, τον σαφή καθορισμό τού όρου επικοινωνιακό
πλαίσιο (μήνυμα, πομπός, δέκτης, σκοπός).

2. Ουσιαστική σύνδεση-“συνομιλία” τής μορφής και του περιεχομένου του
«υπό σύνταξη» κειμένου με το αρχικό κείμενο».