ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πανεπιστημιακές προσδοκίες

«Στην Ελλάδα το 58% των παιδιών από 18 έως 21 ετών βρίσκονται στα ανώτατα
ιδρύματα και αυτό είναι που πρέπει να διαφυλάξουμε ως κόρη οφθαλμού»

(ΥΠΕΠΘ, Οκτώβριος 2002)

Στη χώρα μας, στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, μέχρι και τα μέσα περίπου
της δεκαετίας του ’80, το Πανεπιστήμιο και τα διαπιστευτήριά του (τίτλοι
σπουδών) πρόσφεραν σοβαρές εγγυήσεις για μια πορεία που προοιωνιζόταν για ένα
τμήμα των αγροτικών και εργατικών νοικοκυριών της υπαίθρου και των αστικών
κέντρων τη λύτρωση από τη μισθωτοποίηση σε χειρωνακτικές εργασιακές θέσεις,
ενώ συνδέθηκε άμεσα και με την κατάληψη μιας θέσης στον «αναπτυσσόμενο»
δημόσιο τομέα, καταφύγιο επαγγελματικής εξασφάλισης. Στα πλαίσια αυτά
αναπτύχθηκαν προσδοκίες και πλεόνασμα βλέψεων, ιδιαίτερα για την
Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση, που πυροδότησαν την ένταση και την έκταση των
κοινωνικών πιέσεων για το «άνοιγμά» της.

Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα προσαρμόστηκε σ’ αυτή την πραγματικότητα,
ανασυντάσσοντάς την, παράλληλα, στα δικά του μέτρα και στους δικούς του
στόχους, χωρίς να χάνει ούτε στιγμή την επιλεκτική του λειτουργία.

Την πρώτη περίοδο και μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’70 η λειτουργία της
επιλογής ήταν αρκετά αυστηρή και είχε τα εξής χαρακτηριστικά: η εισαγωγή στην
Τριτοβάθμια Εκπαίδευση συνδεόταν άμεσα με τα κοινωνικό status των υποψηφίων,
με την έννοια ότι ευνοούνταν οι ήδη κοινωνικά ευνοημένοι και αποκλείονταν
μαζικά οι γόνοι των λαϊκών στρωμάτων οι οποίοι, μόνο ως εξαίρεση του κανόνα,
μπορούσαν να αποκτήσουν υψηλό καταληκτικό εκπαιδευτικό επίπεδο. Παράλληλα, όσο
δυνάμωναν τα αιτήματα για «άνοιγμα» των Πανεπιστημίων, η λειτουργία της
επιλογής συμπληρώθηκε με τη λειτουργία της ρύθμισης και του καταμερισμού των
εκπαιδευτικών ροών που όταν επέτρεπε τη μεγαλύτερη εισαγωγή υποψηφίων στην
Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, την ίδια στιγμή, ιεραρχούσε κάθετα τις κατευθύνσεις
της, δημιουργώντας στο εσωτερικό της σχολές διαφορετικών «ταχυτήτων», που
οδηγούσαν βεβαίως σε θέσεις εργασίας με διαφορετικές επαγγελματικές και
κοινωνικές προοπτικές. Η ρύθμιση αυτή των εκπαιδευτικών ροών στηρίχτηκε και
στήριξε στην Ελλάδα ορισμένα πανεπιστημιακά ιδρύματα και Σχολές, τα πτυχία των
οποίων είχαν άλλη «αξία» στην αγορά εργασίας, αφού είτε πρόσφεραν μια
επαγγελματική εξασφάλιση ισότιμη με εκείνη που στις βιομηχανικές χώρες έδινε
το απολυτήριο της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης είτε οδηγούσαν, ιδιαίτερα τα
τελευταία χρόνια, στον «νομαδισμό» της ετεροαπασχόλησης και της
υποαπασχόλησης.

Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά το 1999, ο διπλασιασμός του αριθμού των
εισακτέων στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση συνοδεύτηκε από έναν «αναγεννησιακό
λόγο» που παρουσίαζε το «άνοιγμα» του Πανεπιστημίου ως ικανοποίηση ενός
χρόνιου κοινωνικού αιτήματος, ως αναδρομικό θρίαμβο των φιλοδοξιών των νέων
από τα μη προνομιούχα στρώματα. Όμως είναι πλέον φανερό ότι οι πύλες του
Πανεπιστημίου, που φαίνεται να «ανοίγουν» διάπλατα μετά το 1999, δεν είναι
εκείνες που λίγο πριν συγκέντρωναν το πάθος της υπερβάλλουσας ζήτησης χιλιάδων
υποψηφίων. Στο Πανεπιστήμιο ήδη συντελούνται διαδικασίες σύμφωνα με τις οποίες
η σχετική μαζικοποίηση των προπτυχιακών σπουδών (οι εισακτέοι από 45.000 το
1995 έφθασαν τις 85.000 το 2002) συνοδεύεται με την υποβάθμισή τους και τη
μετατροπή τους σε ένα άλλο Λύκειο.

Στα πλαίσια αυτά το σημαντικότερο στοιχείο, το οποίο αναιρεί «πανηγυρικά» το
«πανηγύρι» της ελεύθερης εισόδου, είναι ότι η μαζικοποίηση της Τριτοβάθμιας
Εκπαίδευσης συνδυάζεται με την πλήρη αποσύνδεση εκπαιδευτικών τίτλων και
εργασιακών δικαιωμάτων. Ουσιαστικά, πρόκειται για ελεύθερη πρόσβαση στην πλήρη
απουσία επαγγελματικής κατοχύρωσης και προοπτικής. Για πρώτη φορά σε τέτοια
κλίμακα η φοίτηση σε κάποια εκπαιδευτική βαθμίδα αποσυνδέεται και τυπικά από
το δικαίωμα κατάληψης θέσης στην αγορά εργασίας, αναιρώντας ολοκληρωτικά κάθε
θεσμική μορφή που κατοχυρώνει τα επαγγελματικά δικαιώματα των εκπαιδευτικών
τίτλων.

Με λίγα λόγια, επιλέγεται μια μαζική παροχή «μόρφωσης», χωρίς όμως
κατοχυρωμένο εργασιακό δικαίωμα. Είναι απαραίτητο να σημειώσουμε εδώ ότι αυτή
η τακτική σημαίνει και την αναίρεση οποιασδήποτε εγγυημένης δυνατότητας
κοινωνικής κινητικότητας μέσα από την πρόσβαση στον εκπαιδευτικό μηχανισμό,
γεγονός που οδηγεί στη διάλυση των παραδοσιακών αντιλήψεων που συγκροτούνται
γύρω από τον εκπαιδευτικό μηχανισμό.

Καθώς, περισσότερο από ποτέ, το Πανεπιστήμιο δεν μπορεί να εγγυηθεί τις
ιεραρχίες που παράγει, ακυρώνεται ένα ολόκληρο φάσμα κοινωνικών προσδοκιών,
συγκροτημένο εδώ και αρκετές δεκαετίες για τη δυνατότητα εργασιακής
απασχόλησης μέσα από την πρόσβαση στην εκπαίδευση και τα διαπιστευτήριά της.
Βέβαια οι προσδοκίες αυτές, ιδιαίτερα από τις αρχές της προηγούμενης
δεκαετίας, δέχθηκαν απανωτά χτυπήματα από την εργασιακή αβεβαιότητα, την
ετεροαπασχόληση, υποαπασχόληση, μισθολογική υποβάθμιση. Παρ’ όλα αυτά,
αποτελεί τομή η και με τυπικούς όρους επικύρωση αυτών των τάσεων, που τείνουν
να αλλάξουν ολοκληρωτικά το τοπίο στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση στη χώρα μας.