Λογιστικά κόλπα και οικονομικές ψευδαισθήσεις

Τα σκάνδαλα της Άντερσεν και της Ένρον στις ΗΠΑ έστρεψαν την προσοχή στα
λογιστικά προβλήματα τα οποία αντιμετωπίζουν οι ιδιωτικές επιχειρήσεις. Όμως,
η έκταση των προβλημάτων αυτών δεν πρέπει να τραβήξει την προσοχή μας μακριά
από τις λογιστικές πρακτικές και στον δημόσιο τομέα, όπου επίσης ακολουθούνται
πολλές κατακριτέες πρακτικές.

Οι λογιστικοί κανόνες έχουν σχεδιαστεί, ώστε να προσφέρουν το πλαίσιο εκείνο
μέσα από το οποίο η οικονομική κατάσταση μιας ιδιωτικής εταιρείας ή μιας
κυβέρνησης μπορεί να ελέγχεται. Όταν οι λογιστικοί κανόνες δεν είναι επαρκείς,
δεν είναι επαρκείς και οι πληροφορίες που δίνονται. Η κακή πληροφόρηση οδηγεί
σε κακές αποφάσεις, οι οποίες έχουν ιδιαίτερα αρνητικά αποτελέσματα σε
μακροπρόθεσμη βάση. Και αυτό ισχύει, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο
τομέα.

Η Ένρον και ο Μπους

Ο Joseph Stiglitz είναι Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, έχει διατελέσει επικεφαλής του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον και επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας. Το 2001 του απενεμήθη το Νόμπελ Οικονομίας

Η Ένρον και άλλες εταιρείες μάς έδειξαν πως οι λογιστικοί κανόνες είναι
δυνατόν να «μαγειρευτούν» και να χρησιμοποιηθούν, ώστε το τελικό αποτέλεσμα να
είναι μια λανθασμένη εικόνα τού τι πραγματικά συμβαίνει σε μια εταιρεία. Η
κυβέρνηση Μπους μάς έδειξε πως και οι κρατικοί λογιστικοί κανόνες μπορεί να
«μαγειρευτούν», ώστε το τελικό αποτέλεσμα να είναι μια λανθασμένη εικόνα τού
τι πραγματικά συμβαίνει σε μια εθνική οικονομία.

Πράγματι, την προηγούμενη χρονιά συνέβησαν οι μεγαλύτερες λογιστικές απάτες
στην ιστορία, καθώς ένα τεράστιο πλεόνασμα ­ πάνω από τρία τρισ. δολάρια για
τα έτη 2002 έως 2011 ­ μεταμορφώθηκε σε έλλειμμα δύο τρισ. δολαρίων. Οι
επενδυτές της Ένρον αναγκάστηκαν να περιμένουν χρόνια μέχρι να ανακαλύψουν ότι
κάτι δεν πήγαινε καλά. Ξαφνικά, όμως, οι ξαφνικές και μεγάλες αλλαγές στα
οικονομικά των ΗΠΑ ήδη δίνουν στον κόσμο μια καθαρή εικόνα για τα τεράστια
προβλήματα που θα ακολουθήσουν.

Όπως και στην περίπτωση της Ένρον, θα χρειαστούν χρόνια για να γίνει πλήρως
κατανοητή η εξαπάτηση του προέδρου Μπους. Στο μεταξύ, η κυβέρνηση Μπους θα
κατηγορεί την οικονομία, την κακή τύχη, αλλά και τυχαία λάθη που έγιναν και
οδήγησαν στην εξαφάνιση του πλεονάσματος.

«Κατεργαριές»

Όμως οι ΗΠΑ δεν είναι η μοναδική χώρα που επιτρέπει να γίνονται «κατεργαριές»
στις επίσημες λογιστικές πρακτικές. Στη Λατινική Αμερική και αλλού, στον
ανεπτυγμένο κόσμο, το ΔΝΤ επιβάλλει συγκεκριμένες λογιστικές πρακτικές, οι
οποίες όχι μόνο δεν έχουν κάποια λογική αλλά και οδηγούν και σκληρές
οικονομικές πρακτικές. Σε μερικές από τις φτωχότερες χώρες στον κόσμο, που
είναι όσες εξαρτώνται περισσότερο από εξωτερική βοήθεια, το ΔΝΤ ζητεί η
εξωτερική βοήθεια να μην υπολογίζεται ως έσοδο στον κρατικό προϋπολογισμό.
Όμως, τι άλλο είναι η οικονομική βοήθεια, αν δεν είναι έσοδο;

Η λογική του ΔΝΤ, όπως φαίνεται, είναι η ακόλουθη: Μια χώρα δεν μπορεί να
βασίζεται σε εξωτερική βοήθεια, επειδή η βοήθεια αυτή δεν προσφέρει μεγάλη
σταθερότητα. Η αλήθεια, φυσικά, είναι πως στις φτωχές χώρες η βοήθεια αυτή
είναι πιο σταθερό έσοδο από τα έσοδα που προέρχονται από φόρους. Με τη λογική
του ΔΝΤ, ούτε η βοήθεια ούτε τα έσοδα από φόρους πρέπει να περιλαμβάνονται
στους προϋπολογισμούς. Αν πρέπει πράγματι να γίνει έτσι, τότε όλες οι χώρες,
σε ολόκληρο τον κόσμο, έχουν μεγάλους μπελάδες.

Το παράξενο εδώ είναι η ιδέα ότι όλο το ποσό της εξωτερικής βοήθειας θα πρέπει
να προστίθεται στα αποθέματα. Αλλά οι χώρες που δίνουν χρήματα για σχολεία,
θέλουν να τα δουν να διατίθενται στη δημιουργία σχολείων και οι χώρες που
δίνουν χρήματα για την κατασκευή νοσοκομείων, θέλουν να τα δουν να πηγαίνουν
στην κατασκευή νοσοκομείων. Δεν θέλουν να δουν τα χρήματά τους να προστίθενται
στα κρατικά αποθέματα.

Οι κυβερνήσεις στις αναπτυσσόμενες χώρες έχουν τη σωστή απάντηση για το
πρόβλημα της εισοδηματικής αστάθειας: την ευελιξία στις δαπάνες. Χτίζουμε
σχολεία, όταν έχουμε βοήθεια. Σταματάμε να τα χτίζουμε, όταν δεν έχουμε
βοήθεια. Για χρόνια, οι οικονομολόγοι της Παγκόσμιας Τράπεζας προσπάθησαν να
πείσουν το ΔΝΤ ότι η λύση αυτή είναι καλή, χωρίς όμως να καταφέρουν πολλά
πράγματα.

Ψευδείς εικόνες

Άλλες λογιστικές πρακτικές του ΔΝΤ, στις οποίες περιλαμβάνονται και αυτές που
ορίζουν πώς θα παρουσιάζονται τα χρηματοοικονομικά έξοδα των επιχειρήσεων των
κρατικών εταιρειών, έχουν επίσης προκαλέσει οργή. Αν μια κρατική εταιρεία στη
Λατινική Αμερική θέλει να δανειστεί για να κάνει μια επένδυση, ο δανεισμός
αυτός προστίθεται στο έλλειμμα. Οι επενδυτές που ανησυχούν μόνο για το μέγεθος
του κρατικού ελλείμματος, βλέπουν μόνο το τελικό ποσό. Όμως, αν μια εταιρεία
μπορεί να αποκτήσει περιουσιακά στοιχεία αξίας ενός δισ. δολαρίων μόνο με 500
εκατ. δολάρια, η οικονομική λογική λέει ότι τα περιουσιακά στοιχεία αυτά
πρέπει να αποκτηθούν. Ο ισολογισμός βελτιώνεται κατά 500 εκατ. δολάρια.

Όμως με τη λογική του ΔΝΤ, εκείνο που φαίνεται στα λογιστικά είναι μια αύξηση
στα έξοδα και στον δανεισμό ­ και όχι η αξία του αποκτηθέντος περιουσιακού
στοιχείου. Επειδή υπάρχει ο κανόνας αυτός, οι επενδυτές μπορούν μόνο να δουν
ότι υπάρχει μια χειροτέρευση στην οικονομική κατάσταση της χώρας, με
αποτέλεσμα κάποιοι από αυτούς να ζητούν υψηλότερα επιτόκια. Φυσικά, στους
ξένους επενδυτές αρέσει η λογική του ΔΝΤ. Οι κρατικές επιχειρήσεις βρίσκονται
αυτόματα σε μειονεκτική θέση. Επειδή δεν είναι ελεύθερες να επενδύσουν, οι
εταιρείες αυτές δεν μπορούν να γίνουν πιο ανταγωνιστικές μέσω εξαγορών.

Λογιστικές διαστροφές

Μια άλλη λογιστική διαστροφή του ΔΝΤ σχετίζεται με τα σταθεροποιητικά
κεφάλαια. Πρόκειται για εθνικά κεφάλαια, τα οποία σε καιρούς οικονομικής
ευρωστίας συμπληρώνονται από πωλήσεις εθνικών πόρων, ώστε να μπορούν να
χρησιμοποιηθούν σε μια δύσκολη χρονική περίοδο. Αυτό είναι λογικό. Αλλά τα
λογιστικά πρότυπα του ΔΝΤ απαγορεύουν τη χρήση των κεφαλαίων αυτών για τη
σταθεροποίηση μιας οικονομίας.

Σύμφωνα με επισήμους από τη Χιλή και το Μεξικό, όταν χρησιμοποιούνται τα
σταθεροποιητικά κεφάλαια, αυτό υπολογίζεται σαν να δανείζεται η χώρα,
μεγαλώνοντας το έλλειμμά της. Βέβαια, οι χώρες νοιάζονται περισσότερο για την
πιστοληπτική τους ικανότητα σε χρονικές περιόδους που υπάρχει οικονομική
ύφεση, με αποτέλεσμα η στάση του ΔΝΤ να μη βοηθά και πολύ. Τα λογιστικά
πρότυπα του ΔΝΤ, με τον τρόπο αυτό, παρέχουν διαστρεβλωμένες πληροφορίες για
την οικονομική κατάσταση των χωρών που αντιμετωπίζουν προβλήματα.

Εκ του πονηρού

Οι καλές αποφάσεις χρειάζονται ακριβείς πληροφορίες, οι οποίες μπορεί να
προέρχονται μόνον από σωστούς λογιστικούς κανόνες. Φυσικά, δεν υπάρχει το
τέλειο λογιστικό πρότυπο. Όμως κάποια από τα υπάρχοντα πλαίσια παρέχουν
διαστρεβλωμένες πληροφορίες. Βέβαια, πολλές φορές υπάρχει συγκεκριμένος λόγος
για την επιλογή τους. Αμερικανικά επιχειρηματικά συμφέροντα και συμφέροντα
υψηλόβαθμων στελεχών εξυπηρετήθηκαν ικανοποιητικά από την πρακτική να μην
περιλαμβάνονται τα δικαιώματα προαίρεσης μετοχών στα λογιστικά πρότυπα.

Τα διαστρεβλωμένα και άδικα λογιστικά πρότυπα του ΔΝΤ ίσως να εξυπηρετήσουν
και αυτά κρυφούς σκοπούς: να πιέσουν τις κυβερνήσεις να μειώσουν τα έξοδα.
Όμως υπάρχει μεγάλο κοινωνικό και οικονομικό κόστος και κάτι τέτοιο υπερβαίνει
τη δικαιοδοσία του ΔΝΤ.

© Project Syndicate, Σεπτέμβριος 2002