ΝΤΕΝΙ ΓΚΕΤΖ Η κινηματογραφική δράση πίσω από τα μαθηματικά
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
6 λεπτά  |
 |
|
Το «Επιχείρηση Μεσημβρία» ξεκίνησε για να γίνει ταινία. «Ταινία αληθινής |
«Έφυγα από το παρόν. Άρχισα το ταξίδι. Βουτούσα στα τετράδια και τα βιβλία που
όριζαν τις διαδρομές»… Τότε ήταν η Μεσημβρία, η Γαλλική Επανάσταση και το
μέτρο του Κόσμου. Μετά ήρθε το «Θεώρημα του Παπαγάλου». Ίσως ακολουθήσει ένα
βιβλίο – ταξίδι στο… μηδέν. Είναι τα θέματα, είναι όμως και το πάθος του
Ντενί Γκετζ που διασφαλίζουν την περιπέτεια.
Το «La Bella» είναι ένα μικρό και άγνωστο βιβλίο του Ντενί Γκετζ (Denis
Guedj). Δεν γνώρισε ποτέ την ίδια δόξα με το «Θεώρημα του Παπαγάλου», δεν
διεκδικεί επαίνους για την ιστορική έρευνα και εμβάθυνση (όπως το «Μέτρο του
Κόσμου» και το «Επιχείρηση Μεσημβρία», που κυκλοφόρησαν πρόσφατα στα ελληνικά,
από τις εκδόσεις Τραυλός). Περιγράφει όμως την «ψυχή» – την ίδια ενέργεια που
κινεί τα νήματα σε όλα τα βιβλία και σε όλες τις διαλέξεις του Γάλλου
μαθηματικού και καθηγητή της Ιστορίας των Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Paris
VIII. Κι αυτή η ψυχή, όπως λέει ο ίδιος ο Guedj, «είναι ταξίδι, είναι
περιπέτεια: στην ιστορία, στην επιστήμη, στη προσωπικότητα των ανθρώπων, αλλά
επίσης στην προσωπικότητα των πραγμάτων και των ιδεών».
Γιατί, για τον Ντενί Γκετζ, τα αντικείμενα έχουν προσωπικότητα, όπως ακριβώς
και οι άνθρωποι. Αυτή αναζητά, αυτή ψάχνει, αυτή περιγράφει, κρατώντας πάντα
ανέπαφη και αναλλοίωτη την αλήθεια – επιστημονική, ιστορική ή μαθηματική. «Η
“La Bella” είναι μια καραβέλα – ένα από τα τέσσερα πλοία του Χριστόφορου
Κολόμβου»… Μιλά και τα μάτια του γελούν καθώς ξεφυλλίζει το μικρό βιβλιαράκι
με το κίτρινο τυπωμένο χαρτί που μοιάζει παλιό και σταματά στις σελίδες με τις
γκραβούρες και τους χάρτες της εποχής. «Αυτό εδώ είναι η αυτοβιογραφία της. Η
ίδια η καραβέλα αφηγείται την περιπέτειά της «το ταξίδι της αναζήτησης νέων
κόσμων, το πώς ανακαλύπτει ανεξερεύνητους τόπους και άγνωστους ουρανούς».
Ο Γκετζ βρίσκεται στην Αθήνα για λίγες ημέρες. Όπου κι αν σταθεί μιλάει με
πάθος για τα βιβλία του – για όλα, για τα «μικρά» και τα «μεγάλα». «Αυτές τις
μέρες ξαναζώ μια συναρπαστική περιπέτεια» λέει και αναφέρεται στην ιστορική
έρευνα που κατέληξε σε δύο βιβλία: στο μυθιστόρημα που έχει τίτλο «Επιχείρηση
Μεσημβρία» και στο ιστορικό δοκίμιο «Το Μέτρο του Κόσμου». Δεν ήθελε να
τελειώσει η περιπέτεια. Την κράτησε ζωντανή και δραστήρια για 10 χρόνια. «Όχι,
δεν ήθελα να τελειώσω το βιβλίο. Δεν ήθελα να γράψω το τελευταίο κεφάλαιο –
όπως δεν θέλω σε κανένα βιβλίο μου. Γιατί, με την τελευταία λέξη τελειώνει και
το ταξίδι. Είναι η στιγμή που πρέπει να ξαναμπώ στο σπίτι»…
Είτε μιλά για τους αρχαίους Έλληνες μαθηματικούς και το «Θεώρημα του
Παπαγάλου», είτε για την περιπέτεια των αστρονόμων Πιερ Μεσέν και Ζαν Μπατίστ
Ντελάμπρ (που διέσχισαν τη Γαλλία από το 1792 έως το 1799, για να μετρήσουν τη
μεσημβρία και να καθορίσουν το μήκος του πρότυπου μέτρου – ενός ενιαίου
μέτρου, που θα γκρέμιζε τα οχυρά τής μέχρι τότε μετρολογικής εξουσίας των
φεουδαρχών, θα έφερνε την ισότητα να αντικαταστήσει την αδικία) – είναι σαν να
ζει και να περιγράφει κινηματογραφικά μια αδιάκοπη δράση. «Δράση» – αυτή είναι
λέξη – κλειδί για τον Ντενί Γκετζ. «Δεν έχει νόημα η δουλειά μου, αυτό που
κάνω, κι αυτό που είμαι, αν δεν έχει δράση. Δεν έχει νόημα να μιλάς για την
επιστήμη, για την ιστορία των μαθηματικών, για τη Γαλλική Επανάσταση, αν δεν
μπορείς να δεις τη δράση πίσω απ’ όλα αυτά. Δεν έχει νόημα η μηχανιστική
αναφορά σε σημαντικά πρόσωπα και γεγονότα. Πίσω απ’ όλα – ανθρώπους,
αντικείμενα, γεγονότα, ανακαλύψεις – υπάρχει κίνηση, εξέλιξη, σύγκρουση,
στιγμές έντασης. Αν υπάρχει. Αν δεν υπάρχει, δεν αξίζει ν’ ασχοληθείς»…
Οι δύο αστρονόμοι της Γαλλικής Επανάστασης
Στις παρυφές της Γαλλικής Επανάστασης, στη Γαλλία του 1788, η μετρολογική
εξουσία ανήκε στους φεουδάρχες. Κάθε πρίγκιπας, δούκας ή μαρκήσιος, κάθε κόμης
ή υποκόμης, κάθε κάτοχος ενός κομματιού γης, είχε το δικό του μέτρο. «Η
ανομοιογένεια αυτή στις μονάδες μέτρησης έγινε το σύμβολο της ανισότητας, της
αδικίας», εξηγεί ο Ντενί Γκετζ. «Μέχρι που δύο αστρονόμοι (ο Πιερ Μεσέν και ο
Ζαν Μπατίστ Ντελάμπρ) ξεκίνησαν για να μετρήσουν τη μεσημβρία. Παράλληλα, μαζί
με την πολιτική επανάσταση, έγινε και η μετρική. Η μέτρηση του εδάφους έγινε
μέτρηση της ιστορίας. Η ιστορία και η γεωγραφία ενώθηκαν για να δώσουν, κι οι
δυο μαζί, ένα νέο μέτρο στον κόσμο».
Ο Γκετζ ανακάλυψε και διάβασε τα γράμματα που είχε γράψει ο Μεσέν στον
Ντελάμπρ στη διάρκεια των επτά χρόνων της μέτρησης της Γαλλίας. «Ήταν γράμματα
όλο αγωνία και μυστήριο και οι απαντήσεις του Ντελάμπρ, γενναιόδωρες και
υπομονετικές». Αυτά τα δύο πρόσωπα – ιδίως ο Μεσέν – στοίχειωσαν ευχάριστα τη
διαίσθηση, το νου και τη φαντασία του Γκετζ. Έκσκαψε βαθιά, έψαξε ανάμεσα σε
λέξεις, ακολούθησε στον χάρτη τις μετακινήσεις τους, για να μπορέσει να τους
καταλάβει, για να σκιαγραφήσει τελικά δύο προσωπικότητες που «χωρίς να
φαίνονται, χωρίς να είναι σε πρώτο πλάνο, είχαν εξαιρετικά δραστήριο και
σημαντικό ρόλο στη Γαλλική Επανάσταση».
Όπως λέει ο ίδιος, οι δύο αστρονόμοι ήταν τελείως διαφορετικοί. «Ο Μεσέν,
διστακτικός, απόμακρος και ανήσυχος και ο Ντελάμπρ, γεμάτος ενεργητικότητα και
ενθουσιασμό. Δύο άντρες, δύο απόψεις για τον κόσμο. Δύο ταξίδια με αντίθετες
κατευθύνσεις, δύο εμπειρίες διαμετρικά αντίθετες. Οι διαφορές της εποχής
αντανακλώνται στις διαφορές των δύο διαδρομών. Ο Ντελάμπρ πήρε όλη τη δόξα σε
αυτή την επιχείρηση. Ο Μεσέν κατέρρευσε, έχασε τη ζωή του. Ήταν ένας μοναχικός
άνθρωπος. Αρνήθηκε τη δημοσιότητα, έβρισκε την ευτυχία μόνο στη
δραστηριοποίηση των χεριών και των ματιών του: υπολογισμοί και παρατηρήσεις,
υπομονή και λεπτολογία. Ανακάλυπτε κομήτες, αλλά έμενε πάντα σιωπηλός. Δεν
δημοσίευσε ποτέ παρατηρήσεις και υπολογισμούς. Ήταν πράγματι ένα δραματικό
πρόσωπο – και το δράμα του δεν φαίνεται. Χρειάζεται να σκάψει κανείς, να
παλέψει για να το ανακαλύψει».
Το μετρικό σύστημα
«Θα ήταν τρέλα να αλλάζαμε σήμερα το μετρικό σύστημα. Θα έφερνε χάος. Όχι
πως δεν υπάρχει χώρος για επαναστάσεις, κάθε λογής. Αντίθετα… Όμως το μέτρο
είναι ένας τρόπος να περιγράψουμε την πραγματικότητα. Προσφέρει ισότητα,
γίνεται κατανοητό απ’ όλους», λέει ο Ντενί Γκετζ. «Ναι, το μετρικό σύστημα
περιγράφει μόνο, μπορεί και να μη φτάνει στην ουσία. Αλλά η περιγραφή δεν
είναι ουδέτερη, δεν είναι κενή. Είναι όπως οι λέξεις. Είναι γλώσσα. Το μετρικό
σύστημα είναι η γλώσσα για την ποσότητα. Κι είναι τόσο πλούσια γλώσσα όσο τα
ελληνικά ή τα γαλλικά. Βέβαια, αυτό που περιγράφει δεν είναι ποτέ
αντικειμενικό. Εκεί έρχεται η επιστήμη. Με στόχο ν’ αναζητήσει νόμους που
μπορούν να έχουν αντικειμενική ισχύ».
INFO
«To Θεώρημα του Παπαγάλου» (εκδ. Πόλις, 17,60 ευρώ)
«Το Μέτρο του Κόσμου» (εκδ. Τραυλός, 15 ευρώ)
«Επιχείρηση Μεσημβρία» (εκδ. Τραυλός, 16,55 ευρώ).
Google news
