Οι μνήμες ξεθωριάζουν στα προσφυγικά

Συμπληρώνονται ογδόντα χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Από τότε που
εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι κάθε ηλικίας αναζητούσαν διωγμένοι από τις
εστίες τους τις νέες πατρίδες. Έζησαν πολλά, υπέφεραν, άλλαξαν την ιστορία
ολόκληρων περιοχών. Οι πρόσφυγες πρώτης γενιάς προσαρμόστηκαν στα νέα
δεδομένα. Τα παιδιά τους καταξιώθηκαν στο νέο τους περιβάλλον. Οργανώθηκαν σε
συλλόγους και κατάφεραν να κρατήσουν πολλά από την παράδοση. Σήμερα, ογδόντα
χρόνια μετά, τα παιδιά τους, οι πρόσφυγες τρίτης γενιάς, δυσκολεύονται να
παρακολουθήσουν τον «κόσμο» των δικών τους που σιγά σιγά αλλοιώνεται από τον
χρόνο και τις σύγχρονες συνθήκες ζωής.

Φωτεινή Κούβαρη: Έχω σπίτι αλλού, αλλά συνεχίζω να μένω εδώ στην Κοκκινιά…

Η κυρία Φωτεινή Κούβαρη βγαίνει από το σπίτι της στα προσφυγικά της Κοκκινιάς
στον Άγιο Γεώργιο. Χαιρετάει κουνώντας το χέρι της δύο νεαρές Αλβανίδες στο
απέναντι μπαλκόνι. Καλημερίζει έναν γείτονα και ξεκινάει για τη λαϊκή. «Κάποτε
πηγαίναμε παρέες παρέες, τώρα μόνη μου». Έτσι είναι. Εδώ όπου κάποτε ζούσαν
εκατοντάδες Μικρασιάτες σήμερα λίγα είναι αυτά που θυμίζουν το χτες και ακόμα
λιγότεροι οι άνθρωποι που επιμένουν να ζουν στα παλιά ξύλινα σπίτια με τις
μικρές αυλές με τις μισογκρεμισμένες μάντρες.

Γλέντια στις αυλές. Η κυρία Φωτεινή, πρόσφυγας τρίτης γενιάς, είναι από
τους λίγους που επιμένουν να θυμούνται, αλλά μέχρι εκεί: «Τους θυμάμαι σαν
τώρα να κατεβαίνουν το στενό πρωί πρωί για τη δουλειά. Να μαζεύονται στις
αυλές και να στήνουν γλέντι με τους πατριώτες, με λίγο κρασί και αμανέδες.
Δυστυχώς όμως από αυτά δεν έχει απομείνει τίποτε. Τα περισσότερα σπίτια έχουν
νοικιαστεί από οικονομικούς μετανάστες ή έχουν εγκαταλειφθεί. Οι περισσότεροι
πρόσφυγες δεύτερης και τρίτης γενιάς έχουν αλλάξει γειτονιά. Αλλάξαμε όλοι».

Λίγο πιο κάτω, η κυρία Αγγελική Γιανουσόγλου δεν έχει και πολλά να θυμηθεί. Τα
περισσότερα της φαίνονται απόμακρα. Ο πατέρας της, δεύτερης γενιάς πρόσφυγας,
θυμάται την παλιά γειτονιά, τον ύπνο στο πεζοδρόμιο. Η κόρη του όμως έχει ήδη
απομακρυνθεί αρκετά από το χτες. Διαβάζει όσο μπορεί. Θέλει να μάθει.
Μαγειρεύει το «κεσκέκι» (ένα φαγητό που έχει βάση το κοτόπουλο) ή κάνει
τυροπιτάκια όπως «παλιά η γιαγιά». «Τα φαγητά λίγο – πολύ είναι γνωστά πια
στους περισσότερους, ακόμη και σε αυτούς που δεν είναι πρόσφυγες. Κι αυτό
βοηθάει στο να συνεχίζεται κάπως η παράδοση…»

Έχει χαθεί το κέφι. Ογδόντα χρόνια μετά την εγκατάσταση των προσφύγων
στην Αττική και στις άλλες περιοχές της Ελλάδας όλα άλλαξαν. Οι Μικρασιάτες
επέβαλαν τα τραγούδια τους και την κουζίνα τους παντού, χωρίς όμως να
καταφέρουν και οι ίδιοι να κρατήσουν τη συνοχή τους: «Είναι γεγονός ότι όσο
περνάει ο καιρός τόσο οι νέοι άνθρωποι δυσκολεύονται να συνεχίζουν τις
παραδόσεις. Αυτή είναι η μεγάλη μας αγωνία. Τα ποντιακά σωματεία που τα
καταφέρνουν σήμερα να παραμένουν ισχυρά το κάνουν γιατί έχουν τη γλώσσα τους,
τα τραγούδια τους, τις φορεσιές τους. Αντίθετα, εμείς οι πρόσφυγες της Σμύρνης
μιλούσαμε ελληνικά, η μουσική μας και τα τραγούδια μας δεν είχαν έντονο τοπικό
χρώμα. Έγιναν εύκολα και γρήγορα αποδεκτά από την υπόλοιπη κοινωνία και έτσι
μοιραία φτάσαμε στο σήμερα». Ο κ. Χάρης Σαπουντζάκης, πρόεδρος της Ένωσης
Σπάρτης, των «Σπαρταλήδων της ταπητουργίας», και μελετητής διαπιστώνει κι
αυτός «ότι έχει χαθεί το παλιό κέφι».

Γιώργος Μακαρατζής με την σύζυγό του. Η ιστορία δεν λησμονιέται – αλλά…

Η Ένωση βεβαίως προσπαθεί να κάνει νέα ανοίγματα στους νέους. Στο πνευματικό
κέντρο (είναι από τα πιο δραστήρια) ακόμη και παιδιά που δεν είναι πρόσφυγες
τρίτης ή τέταρτης γενιάς πηγαίνουν εκεί για να μάθουν σκάκι αλλά και αγγλικά.

Αγγλικά, γαλλικά, σκάκι αλλά και παραδοσιακό κέντημα μαθαίνουν και πολλοί νέοι
στη Νέα Σμύρνη, σύμφωνα με τον πρόεδρο της Εστίας κ. Αυγουστίνο Καμπά, ενός
σωματείου με τεράστια παράδοση. «Τα παιδιά γαλουχούνται με τα ιδανικά μας.
Μπορεί η συμμετοχή να μην είναι όπως θα θέλαμε, εν τούτοις γίνεται μια
προσπάθεια από την πλευρά μας οι πρόσφυγες τρίτης και τέταρτης γενιάς να
μάθουν την ιστορία της Σμύρνης».

Πληγές ανοιχτές. Η Μικρά Ασία, η Καταστροφή, τα καράβια, η αναζήτηση
νέας πατρίδας, η αποδοκιμασία, πολλές φορές, των ντόπιων, οι στερήσεις, η
αγωνία για την επιβίωση για τους παλαιούς είναι ακόμη πληγές ανοικτές. Αλλά
και μετά οι βεγγέρες, τα γλέντια, οι γιορτές με ταχινόπιτες και μπακλαβά, τα
τραπέζια με τα σουτζουκάκια, και το «στιφάδο που μοσχοβολούσε σε πέντε
γειτονιές», και αυτά πληγές είναι.

«Τι να λέμε τώρα, όσο περνάει ο καιρός τόσο μειώνεται το ενδιαφέρον για τα νέα
παιδιά. Εμείς δεν μπορούμε να βρούμε ένα παιδί να πάρει τη σημαία από τον
σύλλογο και να την πάει στην Εκκλησία αύριο, παρά το γεγονός ότι θα πληρωθεί
γι’ αυτό…» λέει ο πρόεδρος του συλλόγου Ρεγκιωτών κ. Γ. Μακαρατζής. Όμως
παρά την αγωνία για να μη χαθούν οι μνήμες, εκτιμά ότι η ιστορία που έχει
ρίζες «δεν χάνεται. Δεν λησμονείται».

Αγγελική Γιαννουσόγλου, εγγονή προσφύγων. Ξέρει να μαγειρεύει σμυρναίικα

Γι’ αυτή την ιστορία και την παράδοση που χάνεται αφιερώνει ώρες ολόκληρες
κάθε μέρα ο κ. Κυριάκος Βουρλάκης, πρόεδρος της Ενώσεως Σμυρνιωτών Νικαίας
Πειραιώς. Όπως λέει, «η Ένωση παλιότερα είχε περισσότερα από 500 μέλη, σήμερα
έχουν μείνει περίπου 120».

Δεν πρέπει να χαθεί. Τρίτης γενιάς πρόσφυγας είναι και η κυρία Σουλτάνα
Μανέλου («εγώ έχω και το όνομα», λέει και γελάει), και αυτή πιστεύει ότι οι
νέοι απομακρύνονται από τις ρίζες τους, όμως η ίδια επιμένει: Έκανε τον γάμο
της κόρης της τηρώντας ευλαβικά την παράδοση. «Κάθε μέρα γλέντι είχαμε.
Πλύναμε τα προικιά, τα σιδερώσαμε όπως γίνονταν παλιά». Σύμφωνα με την κυρία
Σουλτάνα και στα βαφτίσια επιμένει αλλά και για κάθε κοινωνική εκδήλωση.
«Βεβαίως θα επιμείνουμε εμείς οι κάπως μεγαλύτεροι. Όμως για να υπάρχει
συνέχεια χρειάζεται και τα νέα παιδιά να ‘ρθουν κοντά μας».