Διδάγματα από την τέχνη των φυλακισμένων

Διακοσμητικά χειροτεχνήματα και ζωγραφικοί πίνακες κρατουμένων από την έκθεση στον ΕΟΜΜΕΧ. Ανάμεσά τους εκτίθενται και τα δύο έγχρωμα σχέδια του Αλέκου Φασιανού που φιλοτέχνησε κατά την επίσκεψή του στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού καθώς και το σχετικό δημοσίευμα (12.6.2002) των «ΝΕΩΝ»

Αν πράγματι ζούμε στην εποχή της εικόνας και του οπτικού πολιτισμού
γενικότερα, τότε η φυλακή είναι η πιο διδακτική ανθρώπινη κατάσταση! Δεν το
λέει βέβαια μόνο ο υπογράφων, αλλά ο ίδιος ο Πλάτωνας στην «Πολιτεία», στην
περίφημη Παραβολή των Δεσμωτών του Σπηλαίου. «Η σχέση των ανθρώπων ως προς τις
ιδέες και το Θείο» – λέει ο μέγιστος φιλόσοφος – «είναι όπως η σχέση κάποιων
ισοβίως φυλακισμένων ως προς τις σκιές από κάποια γλυπτά που περνούν πίσω
τους. Πρέπει να ερευνήσουμε την αλήθεια πίσω απ’ τα είδωλα των πραγμάτων». Η
Φυλακή είναι η φιλοσοφική βάση, ο θεμέλιος λίθος της ζωγραφικής και όλων των
μετέπειτα μέσων οπτικής επικοινωνίας που την προέκτειναν – φωτογραφία, σινεμά,
Ίντερνετ.

Θυμηθήκαμε πολλές φορές τον Πλάτωνα, ιδίως πέρυσι. Οργανώνοντας στο Πάρκο
Ελευθερίας/ΕΑΤ-ΕΣΑ την εικαστική έκθεση «Οράματα και Δεσμά – Αλληγορίες της
Φυλακής στη Νεοελληνική Τέχνη», σχολιάζοντας τον τηλεοπτικό Big Brother που
έδειξε ότι είμαστε ηδονοβλεψίες και όχι αυτουργοί της πραγματικότητας και
ζώντας τον Αλέκο Φασιανό να ζωγραφίζει μαζί με τροφίμους των γυναικείων
φυλακών Κορυδαλλού λέγοντας ότι «μόνο με την τέχνη απελευθερώνουμε τη
φυλακισμένη εικόνα από μέσα μας».

Βλέποντας τώρα την εκτεταμένη έκθεση των καλλιτεχνικών εργαστηρίων του
υπουργείου Δικαιοσύνης, στην αίθουσα του ΕΟΜΜΕΧ, η σχέση της φυλακής με την
τέχνη δείχνει και τις άλλες διαστάσεις της. Ξεκίνησε ως εργασιοθεραπεία των
κρατουμένων, αναδείχθηκε ως μέθοδος ψυχικής αποκατάστασης και συντελεί
καθοριστικά στην κοινωνική επανένταξη των κρατουμένων.

Ο επισκέπτης αντικρύζει εκθέματα από ειδικές μονάδες (Κ.Α.ΑΥ.Φ, Βόλου,
Κασσαβέτειας, Αλικαρνασσού, Κορυδαλλού κ.ά.) του υπουργείου που λειτουργούν
από χρόνια με τη σοφή, όπως αποδεικνύεται, καθοδήγηση της κας Μπαρδάνη από το
υπουργείο και την αφοσίωση ειδικών σωφρονιστικών υπαλλήλων που υπηρετούν σ’
αυτά τα εργαστήρια. Η λέξη συγχαρητήρια – προς υπεύθυνους και κρατούμενους –
είναι λίγη για όσα νιώσαμε σ’ αυτό τον χώρο όπου η τέχνη αναλάμβανε πάλι τον
πανάρχαιο ηθικοπλαστικό και παραμυθητικό ρόλο της. Αξιέπαινοι είναι επίσης και
οι χορηγοί (Εθνική & Εμπορική Τράπεζα, Ένωση Εισαγγελέων, Ένωση
Σωφρονιστικών Υπαλλήλων κ.ά.) τιμητικών βραβείων σε εκθέτες.

Το εύρος της χειροτεχνικής απασχόλησης είναι μεγάλο, ξεκινώντας από
αγγειοπλαστική, κοσμηματοποιία ή ταπητουργία και φθάνοντας στη ζωγραφική,
συχνά μάλιστα με αποκαλυπτικά αποτελέσματα.

Για λόγους δεοντολογίας δεν μας επιτρέπεται να αναφέρουμε ονόματα, πάντως προ
μηνών είχαμε την ευκαιρία να επισκεφθούμε και να διαπιστώσουμε ιδίοις όμμασιν
και τα εικαστικά αποτελέσματα και τον ψυχικό κόσμο των τροφίμων του
εργαστηρίου Κορυδαλλού. Ας συνοψίσουμε θεματολογίες, ιδεολογικές τάσεις και
συμπεράσματα.

Η φυλακισμένη καθημερινότητα: Η ίδια η ζωή της φυλακής είναι το
κυρίαρχο θέμα. Τα κτίρια, η σχεδιαστική προοπτική των διαδρόμων, τα κάγκελα
και, κυρίως, οι ανθρώπινες συναθροίσεις και τα χρηστικά αντικείμενα τριγύρω.
Κυριαρχεί ο ρεαλισμός, η κριτική παρατηρητικότητα.

Εικόνες ρομαντισμού, φυγής, ιδανικών: Σύμβολα που δηλώνουν ανοιχτό αέρα
ή κοινωνική συμμετοχή, π.χ. ανοιχτά τοπία, πρόσωπα του μαζικού τηλεοπτικού
πολιτισμού, αγιογραφίες.

Αποκαλυπτικά οράματα: Συνθετότερες παραστάσεις αξιώσεων, π.χ. με τον
Προμηθέα και τα πουλιά που τρώνε τα σωθικά του, αφαιρετικές πολυχρωμίες σαν
από ήλιους που εκρήγνυνται, άνθρωποι πιασμένοι σε δίχτυα κ.ά.

Αύξηση αυτοεκτίμησης: Φτιάχνοντας ιδιοχείρως μια δημιουργία, ο
φυλακισμένος (και όχι μόνο αυτός) κατακτά αυτοπεποίθεση, αναγνώριση,
θετικότερη εικόνα της προσωπικότητάς του, αυτοεκτίμηση.

Κοινωνική επανένταξη: Καθώς αποδεικνύεται, η καλλιτεχνική αυτοπεποίθηση
συνδυάζει με ιδανικό τρόπο τόσο το Εγώ και την Κοινωνία, με αποτέλεσμα να
συντελεί στην ομαλή επανένταξη των ατόμων στο σύνολο.

Πέρα από τεχνική και επιδιώξεις πρωτοτυπίας, η έκθεση αυτή μας θυμίζει ότι η
Τέχνη είναι ένα παντοδύναμο εργαλείο αυτοεκπλήρωσης και αρμονικής συνύπαρξης
με τους άλλους.

Υπάρχουν όμως και τα περαιτέρω. Στο μικρό αρχείο που φιλότιμα κρατούν στις
γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, βρήκαμε παλιότερα σχέδια ιδιαίτερα σημαντικής
ζωγράφου. Μαζί με του Α. Μπαχαριάν (1959-61) που σώθηκαν και όσα άλλα
εντοπισθούν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ειδικής έρευνας και μελέτης, με
κριτήρια ευρύτερα (π.χ. σημειολογικά, κοινωνιο-ανθρωπολογικά), πέρα από το
στενό πλαίσιο της παραδοσιακής τεχνοκριτικής.

INFO

24η Πανελλήνια Έκθεση Χειροτεχνίας Σωφρονιστικών Καταστημάτων Υπουργείου
Δικαιοσύνης, Αίθουσα ΕΟΜΜΕΧ (Μητροπόλεως 9, Σύνταγμα). Από 11 Σεπτεμβρίου
μέχρι 2 Οκτωβρίου.