ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο θρήνος ως εμπόρευμα

«Η ψυχή των παιδιών είναι τόσο αδύναμη, που κάποτε τη δένουν για
να μην τους φύγει»

J. G. Frazer

Ένας χρόνος μετά. Οι μνήμες είναι εδώ. Και η ανάγκη να μη λησμονηθεί αυτό που
συνέβη. Και η ανάγκη να είναι σαν να μη συνέβη αυτό που συνέβη. Ώστε να μη
διαταραχθεί συθέμελα αυτό που κόντεψε να διαταραχθεί: Η τάξη των πραγμάτων,
συνυφασμένη με μια σχεδόν μεταφυσική αίσθηση ασφάλειας που χαρακτήριζε τον
μέσο Αμερικανό, τον κάτοικο του εσαεί εύρωστου και πανίσχυρου Νέου Κόσμου.

Ο κόσμος όμως αυτός δεν ήταν δα και τόσο πανίσχυρος. Η τάξη των πραγμάτων δεν
ήταν δα και τόσο απαρασάλευτη και αμετακίνητη στις συντεταγμένες της. 11
Σεπτεμβρίου του 2001. Δυο παράλληλες ευθείες μπορεί ακόμη και να συναντηθούν
δίχως καν να χρειάζεται ο Ευκλείδης να κοιτάζει από την άλλη μεριά. Όλα έγιναν
πλέον δυνατά. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται το ανησυχητικά παράξενο, το
διαταραχτικό, αλλά και ίσως το – ενδόμυχα – ελκυστικό.

Ήταν μια ακραία μέρα. Και η βιομηχανία του θεάματος είναι βέβαιο ότι κάθε άλλο
παρά αδρανής θα έμενε. Το ακραίο την τροφοδοτεί και την εμπνέει, το ακραίο της
δίνει ζωή και της ανοίγει τα φτερά για νέες ευφάνταστες και αδιανόητες αγορές.

Έτσι, τίποτε δεν έμεινε και εδώ ανεκμετάλλευτο.

Το δράμα της ακραίας εκείνης μέρας έγινε καταναλωτικό εμπόρευμα. Έγινε
φωτογραφίες, καρτ ποστάλ και φυλακτό. Έγινε σταχτοδοχείο και αναμνηστικό
μπλουζάκι μακό με την αναγραφή «Ήμουν κι εγώ εκεί». Οι δίδυμοι, σε φλιτζάνια
του καφέ, νυχτικιές, εσώρουχα, αγαλματίδια, γίνανε ανάρπαστοι, συνεχίζοντας
μιαν άλλη πέραν του τάφου ζωή. Η αγορά ανάστησε τα συντρίμμια.

Η επιτηδειότητα της αγοράς ενέπλεξε στα πλοκάμια της το τραύμα της μνήμης. Η
αγορά κέρδισε το πένθος. Και το πένθος μεταμορφώθηκε σε πηγή πλούτου.

Όμως δεν είναι μόνον αυτό. Όχι ποτέ δεν είναι μόνον αυτό. «Τίποτε το πιο
μυστηριώδες από τη διαύγεια», είπε ο ποιητής. Πίσω λοιπόν από τη διαύγεια της
αξιοποιητικής μηχανής, πίσω από το φανερό της χυδαιότητας που διαπνέει την
κουλτούρα της εμπορευματοποίησης υφέρπει μιαν άλλου τύπου αναγκαιότητα. Αξίζει
να τη συλλογισθούμε. Έχει να κάνει με την ψυχή και τις ιδιαίτερες ανάγκες,
τους δικούς της ανιδιοτελείς τρόπους να επεξεργάζεται το ακραίο προκειμένου να
επιβιώνει.

Οι τελετουργίες, οι αγορές και τα προϊόντα που λανσαρίστηκαν την επόμενη μέρα
της καταστροφής δεν πηγάζουν μόνον από το αδηφάγο κέρδος μιας ανελέητης
κρεατομηχανής, που ονομάζεται «κοινωνία του θεάματος», αλλά και από τη
βαθύτερη ανάγκη ενός ανθρώπινου ψυχισμού που από τα βάθη των αιώνων επιδίδεται
σε ένα μεγάλο στοίχημα: να διαχειρισθεί τον θάνατο. Να επεξεργασθεί την
απώλεια. Να τη μεταβολίσει.

Αλλιώς, στην αντίθετη περίπτωση, το πένθος σε βυθίζει στην άβυσσο της αγκαλιάς
του. Και πολύ απλά, χάνεσαι κι εσύ μαζί του.

Δεν είναι να απορείς, λοιπόν, για τα μακό μπλουζάκια, για τα κέρινα ομοιώματα
των πυροσβεστών, για τα ποτηράκια με τα ονόματα των θυμάτων, όχι δεν είναι να
απορείς.

Η αναπαράσταση του γεγονότος, η ενσωμάτωσή του μέσα σε εικόνες, λόγο,
τραγούδι, λειτουργεί θεραπευτικά. Το άτομο από αντικείμενο της συμφοράς
γίνεται υποκείμενό της. Τη διαχειρίζεται. Εκείνο είναι πλέον που την ορίζει.
Δεν ορίζεται, ως άθυρμα, από τη συμφορά.

Όχι, δεν είναι τυχαίο που οι πρώτες εκθέσεις με την εικαστική αναπαράσταση της
καταστροφής έχουν ήδη δρομολογηθεί. Με την αναπαράστασή της η καταστροφή
λογίζεται λιγότερο ως καταστροφή. Και το άτομο από αντικείμενο, γίνεται το
δρων υποκείμενο. Επανακτά μια χαμένη αίσθηση ταυτότητας.

Θα μπορούσαμε λοιπόν – έστω αυθαιρετώντας – όλη αυτή τη γιγαντιαία επιχείρηση
της εμπορευματοποίησης του πόνου που στήθηκε την επομένη της 11ης Σεπτεμβρίου
να τη δούμε σαν μια αναγκαία θρηνητική διεργασία.

Οι μεγάλοι δεν διαφέρουν και πολύ από τα παιδιά που θρηνούν όταν χάνεται ένα
αγαπημένο τους πρόσωπο. Μιλώντας, παίζοντας, ζωγραφίζοντας, ή σιωπώντας το
κάθε παιδί έχει τον δικό του τρόπο να θρηνεί. Ο θρήνος είναι μια απόλυτα
φυσιολογική αντίδραση στην προσπάθεια να αποδεχθείς την πραγματικότητα της
απώλειας και να προσαρμοσθείς σ’ αυτήν. Έτσι και ο ενήλικος παρεμβαίνει στο
κενό της απουσίας – με το να γεμίζει την άδεια τρύπα, διατηρεί ζωντανό σε ένα
ίχνος το απολεσθέν αντικείμενο.

Αν δούμε κάτω από αυτό το πρίσμα ό,τι συνέβη και ό,τι συνεχίζει να συμβαίνει
στην υφήλιο μετά την 11η Σεπτεμβρίου θα αντικρύσουμε με άλλο βλέμμα τη
χυδαιότητα της αξιοποίησης. Η κοινωνία του θεάματος αυτή τη φορά έρχεται να
ακουμπήσει σε μια βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη. Μια ψυχική ανάγκη που στοχεύει να
διατηρήσει εν ζωή αυτό που θα άξιζε πάνω απ’ όλα ποτέ να μην κακοποιηθεί: την
ψυχή μας!

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.