Στον Καύκασο του Καζαντζάκη

Στον χάρτη επισημαίνονται οι περιοχές που ταξίδεψε ο Νίκος Καζαντζάκης για να βοηθήσει στον επαναπατρισμό 100.000 Ελλήνων με εντολή της κυβέρνησης Βενιζέλου το 1919

Ένα τηλεγράφημα από την κυβέρνηση Βενιζέλου. Μία αποστολή σωτηρίας 100.000
προσφύγων, που κινδύνευαν από τη μανία των Τούρκων και τους Ρώσους
μπολσεβίκους. Ένας μεγάλος Έλληνας συγγραφέας, που δέχτηκε να αναλάβει έναν
διαφορετικό ρόλο και να τον φέρει με επιτυχία εις πέρας.

Τα βήματα του Νίκου Καζαντζάκη, που αναζήτησε και οδήγησε τους πρόσφυγες στη
Μακεδονία, ύστερα από ενάμιση χρόνο σκληρών προσπαθειών, στην περιοχή του
Καυκάσου, ακολούθησε η συγγραφέας και μεταφράστρια Έιμι Μιμς, ως φόρο τιμής
για τη συμπλήρωση (τον Οκτώβριο) 45 χρόνων από τον θάνατο του Κρητικού
λογοτέχνη. Μόνον που η πραγματικότητα που αντίκρυσε, όπως δημοσιεύεται στο
αγγλόφωνο περιοδικό «Odyssey», δεν θυμίζει σχεδόν σε τίποτα εκείνη που
περιγράφεται στο αυτοβιογραφικό του έργο «Αναφορά στον Γκρέκο», καθώς πλέον
πρόκειται για μια περιοχή που σήμερα είναι μοιρασμένη ανάμεσα στην Τουρκία, τη
Γεωργία, την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν.

«Το 1919 ο Καζαντζάκης μπορούσε να κινείται ανεμπόδιστα από τη μία πλευρά του
Καυκάσου στην άλλη – από τις πόλεις Μπατούμ και Σουχούμ στις ακτές της Μαύρης
Θάλασσας, στα βουνά που περιέβαλαν την πρωτεύουσα της Γεωργίας, Τιφλίδα. Και
από εκεί στην πρωτεύουσα της Αρμενίας, το Ερεβάν και το Καρς, στη σημερινή
Τουρκία. Μερικά χρόνια αργότερα δε, ακόμα και έως το Μπακού, στο Αζερμπαϊτζάν.

Για το δικό μου ταξίδι ανακάλυψα όμως πως χρειαζόταν υπομονή και στρατηγική
πρωταθλητή στο σκάκι κάθε φορά που χρειαζόταν να περάσω τα σύνορα από το ένα
κράτος στο άλλο. Μετά τον καταστροφικό εμφύλιο με την Αμπχαζία (1992-1994) όλη
η περιοχή γύρω από το Σοχούμ (λιμάνι στη Μαύρη Θάλασσα) είναι αποκλεισμένη και
η πρόσβαση επιτρέπεται μόνο σε διπλωμάτες ή σε όσους συνοδεύονται από
ελικόπτερο των Ηνωμένων Εθνών, ενώ οι πανέμορφες αμμουδιές της περιοχής, δίπλα
στην Κολχίδα της Μήδειας, δεν ανήκουν σήμερα σε κανέναν. Εν ολίγοις, τα σχέδιά
μου για το ταξίδι μου εκεί ματαιώθηκαν», σημειώνει.

Ο Νίκος Καζαντζάκης (δεξιά) και η γυναίκα του Ελένη (αριστερά) μαζί με την Μπιλίλι Μπάουντ-Μπόβι, τη σύζυγο του Παναϊτ Ιστράτι και τον αγνώστων στοιχείων συνοδό της, στη Γεωργία το 1928

Η εικόνα πιο νότια, κοντά στο παραλιακό Μπατούμ, δεν είναι και πολύ
διαφορετική. Σιδερένια οδοφράγματα «μοιράζουν» το λιμάνι του Σάρπι μεταξύ
Γεωργίας και Τουρκίας. «Η φύλαξη των συνόρων θυμίζει επικείμενο πόλεμο», ενώ η
πολύωρη αναμονή στα σύνορα λήγει μόνον όταν οι τελωνειακοί πάρουν το μπαξίσι
τους.

Οι δυσκολίες ανάλογες και στα άλλα κράτη της περιοχής του Καυκάσου. Η έριδα
μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν για την περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ δεν
επιτρέπει το ταξίδι από το Μπακού στο Ερεβάν, παρά μόνο μέσω Τιφλίδας, ενώ
πρέπει να έχεις… προβλέψει πως χρειάζεται βίζα και για την είσοδο στην
Τουρκία.

Όσο για τα άλλοτε κέντρα του ποντιακού Ελληνισμού, όπως η Τσάλτα στη Γεωργία;
Στα 45 – επισήμως – χωριά της δεν ζουν πια παρά μόνον 4.000 Έλληνες, ενώ στην
πραγματικότητα έχουν μειωθεί σε 27, καθώς τα υπόλοιπα κατοικούνται από
Αρμενίους και Γεωργιανούς. Ελληνικό σχολείο δεν λειτουργεί, ο πρόεδρος των
Ελλήνων του Πόντου της περιοχής Παβέλ Κοτανόφ (ή επί το ελληνικότερον Παύλος
Κοτανίδης) έχει στο σαλόνι του μία ελληνική σημαία, αλλά μιλά ελάχιστα
ελληνικά, ενώ οι ντόπιοι δεν πιστεύουν πως σε δυο-τρία χρόνια θα υπάρχουν
Έλληνες στην περιοχή και φαίνεται να γνωρίζουν πως θα πρέπει να εγκαταλείψουν
τα σπίτια και τη γη που γεννήθηκαν μόνον με τα ρούχα που φοράνε, καθώς το
κόστος μεταφοράς με λεωφορείο είναι πανάκριβο.