ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Οι διακηρύξεις του Γιοχάνεσμπουργκ

Στην παγκόσμια διάσκεψη για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη που
πραγματοποιείται αυτές τις μέρες στο Γιοχάνεσμπουργκ, εκπρόσωποι από
περισσότερες από 170 χώρες και 60.000 σύνεδροι (επιστήμονες, οικολόγοι, μη
κυβερνητικές οργανώσεις, εκπρόσωποι μεγάλων εταιρειών, κ.ά.) καλούνται να
συζητήσουν τα μείζονα προβλήματα του πλανήτη και να καταλήξουν σε συμφωνίες
για την προστασία του περιβάλλοντος και την καταπολέμηση της φτώχειας. Και το
κεντρικό ερώτημα που τίθεται είναι τι μπορεί να αναμένει κανείς από αυτή την
κρίσιμη διάσκεψη πέρα από ευχολόγια διακηρύξεων, αφού δεν δημιουργείται ένα
δεσμευτικό πλαίσιο για τις κυβερνήσεις, οι οποίες έχουν και την ευθύνη της
άσκησης των πολιτικών. Αυτή είναι δυστυχώς η εμπειρία που έχουμε μέχρι σήμερα
όπως αποδεικνύει ο πτωχός απολογισμός, δέκα χρόνια μετά τις πρώτες συμφωνίες
που αποφασίστηκαν στη Διάσκεψη του Ρίο (1992) για το κλίμα, τη βιοποικιλότητα,
την απερήμωση, τις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης, την Ατζέντα 21 και τη
δέσμευση των πλούσιων χωρών να διαθέτουν το 0,7% του ΑΕΠ τους προς τις
αναπτυσσόμενες χώρες (σήμερα τίθεται ως στόχος να φτάσουμε το 0,39% του ΑΕΠ
μέσα στα επόμενα 5 χρόνια).

Τα προβλήματα συνεχώς οξύνονται: η διεύρυνση των ανισοτήτων ανάμεσα στις
πλούσιες και στις φτωχές χώρες, η διεύρυνση της απόλυτης φτώχειας και του
λιμού στον Τρίτο Κόσμο, η μη πρόσβαση 1,1 δισ. ανθρώπων σε καθαρό πόσιμο νερό,
η συνεχής απώλεια της βιοποικιλότητας, οι καταστροφικές αλλαγές στο κλίμα με
συνέπεια τις πλημμύρες και τις ξηρασίες, η συνέχιση των επιβλαβών επιδοτήσεων
της ενέργειας (ορυκτά καύσιμα και πυρηνική ενέργεια) και της γεωργίας, η
αύξηση των αέριων εκπομπών του θερμοκηπίου (ιδιαίτερα από τις ΗΠΑ, Καναδά,
Ιαπωνία και Αυστραλία).

Εναλλακτικές προτάσεις έχουν διατυπωθεί από πολλές πλευρές (επιστήμονες,
οικολόγους, περιβαλλοντικές οργανώσεις, κ.ά.). Ωστόσο σοβαρά ισχυρά συμφέροντα
διακυβεύονται, τα οποία έχουν συμπτυχθεί σε ένα συμπαγές μπλοκ άρνησης
δεσμευτικών ρυθμίσεων για το περιβάλλον σε παγκόσμιο επίπεδο. Με επίκεντρο τις
ΗΠΑ, οι οποίες σημειωτέον αρνήθηκαν να υπογράψουν ακόμη και το μετριοπαθές
Πρωτόκολλο του Κιότο, οι δυνάμεις αυτές επιδιώκουν την υιοθέτηση «εθελοντικού»
(voluntary) τύπου συμφωνιών που δεν θα είναι υποχρεωτικές για τις κυβερνήσεις
και θα διαπνέονται από τις αρχές του νεοφιλελευθερισμού, που υποτάσσουν τη
βιώσιμη ανάπτυξη στους κανόνες του ελεύθερου εμπορίου (Παγκόσμιος Οργανισμός
Εμπορίου). Παράλληλα αρνούνται επίμονα την υιοθέτηση των Αρχών Προφύλαξης και
της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», προστατεύοντας τα κατοχυρωμένα συμφέροντα των
πολυεθνικών εταιρειών, ειδικά αυτών της ενέργειας. Στην ουσία δηλαδή
υπεραμύνονται του κυρίαρχου μοντέλου καπιταλιστικής ανάπτυξης, στη νέα εποχή
της παγκοσμιοποίησης, το οποίο εξαντλεί συνεχώς και ανορθολογικά τους φυσικούς
πόρους και οξύνει τις κοινωνικές και εισοδηματικές ανισότητες στον πλανήτη
οδηγώντας ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού στην εξαθλίωση. Στο πλαίσιο αυτό η
ευρωπαϊκή πρόταση (των 15 χωρών της Ε.Ε.) για «Παγκόσμια Πράξη», που δεν θα
περιορίζεται μόνο σε πολιτική διακήρυξη αλλά θα επεκτείνεται σε δεσμευτικό
σχέδιο δράσης και θα προωθεί τη μεγαλύτερη συμμετοχή των μη κυβερνητικών
οργανώσεων, θα πρέπει να θεωρηθεί ως ιδιαίτερα θετική.

Τι λοιπόν μπορούμε να περιμένουμε από τις νέες διακηρύξεις του
Γιοχάνεσμπουργκ;

Αφενός να προβληματιστούμε για τα νέα δυσμενέστερα δεδομένα που αφορούν το
περιβάλλον και τις ανισότητες στον πλανήτη και να αναδείξουμε τα αδιέξοδα της
ανεξέλεγκτης παγκοσμιοποίησης των αγορών και της ιδιωτικής οικονομίας,
προωθώντας τον δημόσιο διάλογο και την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.
Αφετέρου να εμβαθύνουμε τον προβληματισμό μας στη θεωρία και στην πράξη για
την ανάγκη προώθησης νέων πολιτικών θεσμών ρύθμισης σε όλα τα επίπεδα και
προπαντός στο διεθνές επίπεδο.

Το αίτημα για νέες πολιτικές ρυθμίσεις με την ενεργοποίηση του ΟΗΕ, τη
συγκρότηση νέων θεσμών (π.χ. Παγκόσμιος Οργανισμός για το Περιβάλλον) και την
ανάληψη δράσεων στη βάση δεσμευτικών συμφωνιών παραμένει επίκαιρο όσο ποτέ
άλλοτε. Προς αυτή την κατεύθυνση συμβάλλει θετικά η ενεργοποίηση της κοινωνίας
των πολιτών (π.χ. Κοινωνικό Forum, ακτιβιστικές πρωτοβουλίες περιβαλλοντικών
οργανώσεων, κ.ά.) ως καταλυτικός παράγοντας πίεσης για αναδιανεμητικές
πολιτικές κατά της φτώχειας και για διεύρυνση των δημοκρατικών ελευθεριών,
παράλληλα με την προστασία του περιβάλλοντος και της αειφόρου ανάπτυξης.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.